Doğu Türkistan Uygur Devleti
İç Asya�ya doğru göçen Uygurların başında, Vu-hi Tegin�in kardeşi,
Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliğinin son �kagan�ı
(846-948) kabul edilmektedir. Batıya gelen Uygur kolu Tanrı Dağları,
Beş-balık, Turfan taraflarına yerleşerek, 840�da Kara-Balasagun�da
istilacılar eli ile öldürülen Uygur hakanının yeğeni, Mengli�yi �kagan�
(Ulug Tangride Kut Bulmış Alp Külüg Bilge) seçtiler (856). Tibetliler�in
hücumuna karşı, nüfuzu altında tutmak istediği bu bölgede kendisine bir
dost arayan Çin, bu Uygur Devleti�ni derhal tanıdı. 873�e doğru �kagan�ın
Buku Cin olması muhtemeldir.
T�anglar, ismen de olsa, kendilerine bağlı ve siyasetlerine uygun bir
tutum içinde bulunan bu Uygur devletinin, meşru Çin idaresine isyan eden
Turfan, Beş-balık askerî valilerini ortadan kaldırarak Hami�ye kadar
hakimiyet kurmalarına şüphesiz müdahale etmiyorlardı. Bu suretle siyasî
nüfuzu gittikçe artan ve İç-Asya�nın ticaret yolları üzerinde olması ile
de iktisaden gelişen Uygur Devleti aynı zamanda Manihizm�in bölgede
yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T�anglar�ın yıkılışı sırasında
Tun-huang askeri bölgesini işgal eden Çin�li kumandan, yukarıda
bahsettiğimiz muhtar �devlet�ini kurarken �Beyaz elbise giyen Gök-oğlu�
lakabını almıştı (Maniheistler beyaz giyiyorlardı). Fakat bilindiği gibi,
Kan-çou Uygurları bu muhtar �devlet�e son vermişler (911), bu tarihten
itibaren Doğu Türkistan Uygur Devleti de müstakil olmuştu.
Bundan sonra, güneyde Tibet, Batı Türkistan�da Karluk bölgesi ile
sınırlı ve başlıca şehirleri Turfan, Kaşgar, Beş-balık, Kuça, Hami
(Urumçi) olan ülkelerini müdafaa ile yetinerek sanat, edebiyat ve ticaret
sahasında yükselen bu Uygur Devleti ile ilgili siyasi hadiseler hakkında
fazla bilgi görülmüyor. Ancak 947�lerde başkentin Hoço (Doğu Türkistan�da
Kara-hoca = Kao-Ch�eng) şehri ve yazlık merkezin de Beş-balık (Pei-ting)
olduğu ve �Gün Ay Tangride Kut Bulmış Ulug kut onanmış, alpın, erdemin, il
tutmuş Alp Arslan Kutlug Kül Bilge Tangri Han�ın devleti idare ettiği
biliniyor. Uygur hükümdarlarına �ıduk-kut� lakabı verilmiş ve başkent
Iduk-kut (İdi-kut) şehri diye anılmıştır.
Uygurlar hakkında en ilgi çekici bilgiye, Çin�deki Kuzey Sung
imparatoru tarafından 981�de Kara-hoça�ya elçi olarak gönderilen Wang-ye
tö�nün seyahat notlarında tesadüf edilmektedir ki kültür tarihi bakımından
büyük değer taşır.
Doğu Türkistan Uygur Devleti�nde, doğu Uygur kolunda olduğu gibi,
Budizm çok yayılmış, hatta Maniheizm�den üstün bir mahiyet almış, bunun
yanında Nasturi Hıristiyanlık ve başlangıçta pek az olmak üzere İslamiyet
tesirlerin göstermiştir. Müslüman-Türk Karahanlılar, Kaşgarlı
Mahmud�un eserinde (1074) �kâfir� diye bahsedilen Uygurlar�la mücadele
ediyor ve Uygur memleketinde İslamiyeti yaymağa çalışıyorlardı. Sonra
İslamiyet Çin�e Uygurlar vasıtası ile girdiği için oradaki ilk Müslüman
Çinlilere Huei-ho (Uygur) denilmiştir.
Doğu Türkistan Uygur Devleti (1209)�da Cengiz Han�a bağlandığı zaman, o
tarihe kadar Kara-Hitaylar�a tabi durumunda olan Iduk-kut Barçuk Art-Tegin
bulunuyordu. İslam kaynaklarında daima �Dokuz-oğuz� diye bahsedilen
Uygurların hakimiyeti fiilen sona ermekle beraber, Moğollar tabiiyetinde
olarak Uygur sülalesi, İduk-kut unvanı ile, Çin�de Ming devrinin
başlarına, son Uygur İdi-kut�u Ho-şang, Ming sülalesi kurucusuna teslim
oluncaya kadar (1368) devam ettiği gibi, birçok Uygur, Cengiz Moğolları
devletinde yüksek idari vazife almış ve Uygur medeni tesirleri Asya�nın
doğusu ve batısında asırlarca hissedilmiştir.
