|
1838’de kurulup cumhûriyete kadar devâm eden Osmanlı mâliye bakanlığı. Sultan
İkinci Mahmûd devrine (1808-1839) kadar Osmanlı Devletinde mâlî işler, merkezî
bir teşkilâtla yönetilmezdi. Merkez ve eyâletlerin değişik mâliye teşkilâtı
vardı. Tımar sisteminin bozulması para değerinin düşmesi, bâzı toprakların
kaybedilmesi, uzun süren savaşlar gibi sebepler, Osmanlı mâliyesini yeni
tasarruf tedbirleri almaya ve yeni vergi kaynakları bulmaya zorladı. İşe yaramaz
bir masraf kapısı hâline gelen yeniçeri ocağı kaldırıldı(1826). Asâkir-i
Mansûre-i Muhammediye kuruldu ve bunlara subay yetiştirmek için okullar açıldı.
Bunların harcamalarını karşılamak için me’mure hazînesi kuruldu (1834).
Bundan başka, Sultan İkinci Mahmûd döneminde Hazîne-i Âmire, Darbhâne
Hazînesi, Redif Hazînesi ve Tersâne Hazînesi olmak üzere dört ayrı hazîne daha
vardı. 1835’te Hazîne-i Âmire ve Darbhâne Hazîneleri birleştirilerek Darbhâne-i
Âmire Defterdarlığı kuruldu. 1838’de Hazîne-i Âmire ve Darbhâne Hazînesi
birbirinden ayrıldı. Hazîne-i Âmire ve Mansûre Hazînesi birleştirilerek Mâliye
Nezâreti kuruldu. Abdurrahmân Nâfiz Paşa, Umur-ı Mâliye Nâzırı Ünvan ve Paşa
rütbesiyle bütün hazînelere bakmakla vazîfelendirildi.
Mâliye Nezâreti kısa bir müddet sonra kaldırılarak işler, Mukâtaat Hazînesi
ve Hazîne-i âmire Defterdarlıklarına bağlandı. Aynı sene Mukataat Hazînesi
Defterdarlığına Mâliye Nezâreti adı verildi (1839). Daha sona Hazîne-i Âmire
Defterdarlığı da bu nezârete bağlandı (1841). Pâdişâh ve öteki hânedan
üyelerinin özel gelir kaynakları hazîneye aktarılıp, kendilerine maaş bağlandı.
Tersâne,Redif, Mansûre ve Âmire hazîneleri kaldırılarak Hazîne-i Celile-i Mâliye
kuruldu. Bu hazînenin 1840’ta 400 milyon, 1848’de 775 milyon, 1857’de 1 milyar,
1862’de 1.6 milyar kuruş gelir-gider hacmi vardı.
Kurulduğu günden îtibâren devamlı gelişme gösteren Mâliye Nezâretinde,
tanzimâtın îlânı sırasında sekiz muhâsebe ve sekiz kalem vardı. Bu teşkilât
1878’e kadar küçük değişikliklerle korundu. 1879’da Heyet-i Merkeziye ve Heyet-i
Mülhaka adıyla iki kısma ayrıldı. Heyet-i Merkeziyeye dâhil olan nezâret
müsteşarının yetkileri arttırıldı. 1854’ten îtibâren alınan dış borçların
ödenmesi için 1881’de kurulan Düyûn-ı Umûmiye idâresi, teknik açıdan bir model
hâline geldi. Bu teşkilâtın Mâliye Nezâretinden daha geniş bir kadrosu vardı.
1889’da Mâliye Nezâretinde bâzı düzenlemeler yapıldı. Meşrûtiyetin ikinci defâ
îlânından sonra bâzı kalem, meclis ve komisyonlar kaldırılıp, memur sayısının
azaltılması yoluna gidildi. Saltanat kaldırılmadan önce nezâret; Kalem-i
Mahsusa, Vâridât-ı Umumiyye muhâsebe-i Umûmiye, Teftiş Heyeti, Vezne, Emlâk-ı
Emiriye, Me’murîn ve Levâzım ve Mahâssesât-ı Zâtiye Müdürlüklerinden meydana
geliyordu. 1922’de saltanatın kaldırılmasıyle Mâliye Nezâretinin varlığı da sona
erdi. 1920’de Ankara’da kurulan Mâliye Vekâleti daha sonra Mâliye Bakanlığı
adını aldı.
[ Geri Dön |
Okunma: 1072
|
