Devletler >> Irak Selçuklularý

Selçuklu topraklarýnýn batý kýsmýnda kurulan hânedân. Sultan Mehmed Tapar�ýn 1118 senesinde vefâtýyla meydana gelen iç hâdiseler neticesinde, Sencer ile Mahmüd arasýnda 11 Aðustos 1119 târihinde yapýlan Sâve Savaþýndan sonra, Büyük Selçuklu Devletinin baþýna Sencer geçti. SultanSencer yeðeni Mahmüd bin Muhammed�e ise Hemedan, Kirmanþah ve Ýsfehan dâhil olmak üzere Batý Ýran ile Irak topraklarýnýn idâresini verdi. Böylece Irak Selçuklularý Devleti kuruldu.

Sultan Mahmüd�un zamânýnda en tehlikeli bölge, kuzeybatý, yâni Erran ve Kafkasya�ydý. Bu bölgede Dördüncü David idâresindeki Gürcüler faaliyet gösteriyorlardý. GürcülerinTiflis�i ele geçirmelerine karþýlýk SultanMahmüd bir sefer düzenledi ise de baþarý saðlayamadý. Büyük SelçukluSultaný Sencer�e tâbi olarak saltanat süren Mahmüd 1181 senesinde henüz 27 yaþýndayken vefat etti.

Sultan Mahmüd�un ölümü üzerine, Hemedân�da bulunan genç yaþtaki oðlu Dâvüd, Sultan îlân edildi. Dâvüd�un sultanlýðý Cibâl ve Âzerbaycan�da tanýnýrken, amcasý Mesüd daIrak�ta hükümdârlýðýný îlân etti. Bunlarýn arasýndaki taht mücâdelesinin kýzýþmasý üzerine ultan Sencer, Irak Selçuklu Devletindeki karýþýklýklara son vermek için bir sefer düzenledi. Dinever yakýnlarýnda yapýlan savaþý IrakSelçuklularý kaybetti. Mesüd kaçtý. Sencer yeðeni Tuðrul�u Irak Selçuklu tahtýna oturttu ve vezirliðe de Ebü�l-Kâsým Dergüzini�yi tâyin etti.

Sultan Tuðrul tahta geçtikten sonra, Fars Hâkimi EmirMengübars, bir mektup yollayarak ÞehzâdeAlparslan�ý yanýna göndermesi hâlinde, itâate hazýr olduðunu bildirdi. Sultan, oðlu Alparslan�ý Fars�a yolladý ve Emir Mengübars�a atabeg ünvâný verdi. Böylece çýkacak bir karýþýklýðý önlemiþ oldu.

Sultan Tuðrul�un saltanatýna ilk itiraz Dâvüd�dan geldi. Sultan Mahmüd�un oðlu Dâvüd, topladýðý orduyle Tuðrul üzerine yürüdü. Ancak Hemedan önlerinde yapýlan savaþý kaybetti. Baðdat�a kaçtý. Bu durumu öðrenen Mesüd da Baðdat�a geldi.Mesüd, Dâvüd ile Halife, Sultan Tuðrul�a karþý bir ittifak kurdular. Halife, Mesüd�u sultan ilân etti. Mesüd�un hazýrladýðý müttefik ordu, 1133 senesi Mayýs ayýnda Hemedân civârýnda yapýlan muharebede Tuðrul�a karþý bir zafer kazandý. Maðlub olan Sultan, önceRey�e, oradan da Ýsfehan�a gitmek mecbüriyetinde kaldý.Sultan Mesüd�un tâkibi üzerine Fars eyâletine çekildi. Adamlarýnýn karþý tarafa geçmesi üzerine Sultan Tuðrul, kardeþinin eline esir düþmemek için tekrarRey þehrine döndü. Bu sýrada baþarýsýzlýklarýna sebeb olarak gördüðü veziriEbü�-Kâsým Dergüzini�yi öldürttü. Tuðrul, Rey þehri yakýnlarýnda,Mesüd ile tekrar harb etti ve yenilerek Taberistan�da hüküm süren Bâvendiler�e sýðýndý. Daha sonraDâvüd�un Âzerbaycan�da, Mesüd�a karþý isyân etmesi üzerine Sultan Tuðrul bir ordu toplayarak Mesüd�a karþý bir sefer düzenledi. Ýki ordu Kazvin yakýnlarýnda karþýlaþtý. Ordusundaki bazý komutanlarýn Tuðrul�un tarafýna geçmesi yüzünden Mesüd, 1134 yýlýnda yapýlan bu muhârebeyi kaybetti ve Baðdat�a kaçtý. Bu gâlibiyet üzerine Sultan Tuðrul, saðlam bir þekilde Hemedân�a, Irak Selçuklu tahtýna oturdu. Fakat kýsa bir süre sonra 1134 senesi Ekim ayýnda hastalanarak öldü.

Mesüd, Sultan Tuðrul�un ölüm haberini aldýðý zaman, derhal Hemedân�a giderek Irak Selçuklu tahtýna oturdu.Sultan Mesüd�un ilk iþi yeðeniDâvüd�un isyânýný önlemek oldu. bu maksatla kýzýný Dâvüd ile evlendirdi ve veliaht tâyin etti.

Sultan Mesüd�un saltanatý isyan eden emirlerle mücâdele içerisinde geçti. ÃŽmâdeddîn Zengi, AtabegMengübars ve Emir Bozala�nýn kuvvetleriyle defalarca yapýlan savaþlar Irak Selçuklu Devletini yýprattý. Bu mücâdeleler sýrasýnda Veliahd Dâvüd da 1143 senesindeTebriz�de Bâtýnîler tarafýndan öldürüldü. Uzun süren mücâdeleler sonunda iç karýþýklýklarý tamâmen ortadan kaldýran Mesüd, çok yaþamadý, hastalanarak 1152 yýlýnda Hemedan�da öldü.

Sultan Mesüd�un ölümü üzerine, Melikþâh bin Mahmüd, Emir Has beg tarafýndan sultan ilân edildi. Fakat onun hükümdârlýk için yetersiz olduðunu gören Emirler, kardeþi Mehmed�i Huzistan�dan getirterek Irak Selçuklu tahtýna oturttular. Sultan Mehmed�in tahta geçtikten sonra ilk iþi, tahta geçmesini saðlayan Has Begi öldürmek oldu. Daha sonraSelçuklu otoritesini Irak�ta yeniden canlandýrmaya çalýþtý. Irak�ta bulunan Türk unsurlarýna karþý cephe alan Abbâsi Halîfesi Müktefi ile arasý açýldý. Musul Hâkimi Mevdüd�un yardýmýyla Halife�nin ordusunu maðlüb etti ve Baðdat�ý kuþattý. Kuþatma uzun sürdü. Bu sýrada Halife�nin kýþkýrtmasýylaÞehzâde Melikþah bin Mahmüd ve Atabeg Ýldeniz, 1157 yýlýnda Cibal bölgesinde harekete geçerek Hemedân�ý zabtettiler. Bu durumu öðrenen SultanMehmed, kuþatmayý kaldýrarak Hemedân üzerine yürüdü. Atabeg Ýldeniz, Âzerbaycan�a geri döndüðü için, askerî kuvvetten mahrüm kalan Melikþah da Hemedân�ý terk etti. SultanMehmed, onlarýn taraftarlarýný Rey ve Ýsfehan bölgesinden temizledi. Bir süre sonra hastalandý ve 1159 senesinde Hemedân�da öldü.

Sultan Mehmed�in ölümünden sonra yerine kimin geçeceði konusunda Selçuklu emîrleri tam bir anlaþmazlýða düþtüler. Bir süre sonra Musul�da hapiste bulunan MuhammedTapar�ýn oðlu ve Sultan Mehmed�in amcasý Süleymân Þâh serbest býrakýlýnca, Hemedan�a gelerek Irak Selçuklu tahtýna oturdu. Arslan-Þâh�ý kendisine veliaht tâyin etti. Süleymân Þâhýn devlet iþlerinde yetersiz kalmasý, emirlerin desteðini kaybetmesine sebeb oldu. Baþlarýnda Gürd-bâzü�nun bulunduðu emîrler, Arslan-Þahý sultan yapmak için Ýldeniz�i dâvet ettiler. Gürd-bâzü, Süleymân Þahý yakalayýp hapsetti ve bir süre sonra da 1161 yýlýnda öldürdü.

Arslan Þah, Atabeg Ýldeniz ile berâberHemedan�a giderek tahta oturdu. Þemseddîn Ýldeniz, Sultânýn atabegi olarak idâreyi tamâmen ele geçirdi. Ýldeniz�in devlet iþindeki kuvvet ve kudretini çekemeyen bazý emîrler, hânedân mensuplarýyla anlaþarak karþý çýktýlar. NeticedeArslanÞahý (1161-1176) ve onun yerine geçen Ýkinci Tuðrul (1176-1194) dönemleri saltanat kavgalarý ile geçti. Bu þekilde zayýflayan devlet, 1193 senesinde Harzemþahlar tarafýndan tehdit edilmeye baþlandý.

Harezmþâh Sultâný Tekiþ, Irak�ý ele geçirmek istiyordu. SultanTuðrul bu tehlikeyi önlemek için Rey�e gitti. Neticede iki tarafa rasýnda barýþ yapýldý. Yapýlan antlaþmaya göre, Rey, SultanTekiþ�e býrakýldý. Bu antlaþmadan bir süre sonra 1193 senesinde doðuya sefer düzenleyen Sultan Tuðrul, Rey þehrini ele geçirdi ve buradaki Harezmlilerin bir kýsmýný öldürdü. Ertesi sene Kutluð Ýnanç, SultanTekiþ�ten aldýðý yardým ile birlikteRey üzerine yürüdü. SultanTuðrul, kumandanlarýnýn tavsiyelerine raðmen çekilmeyi kabül etmedi. Barýþ görüþmeleri neticesiz kaldý. Nihâyet Sultan Tuðrul, Rey þehri önünde 1194 yýlýnda yapýlan muhârebede yenildi ve Kutluð Ýnanç tarafýndan öldürüldü. Onun ölümü ile Irak Selçuklularý Devleti târihe karýþtý.

Irak Selçuklularýnýn devlet teþkilatý, mâhiyet îtibâriyle Büyük Selçukllarýn bir kopyasýydý. Yalnýz devletin baþýnda Sultân-ül-Muazzam lakabý ile bulunan sultan, Büyük Selçuklu Sultânýna tâbiydi. Bu durum Büyük Selçuklu Devletinin 1157 senesinde yýkýlýþýna kadar devâm etti. Bu târihten itibâren Irak Selçuklu sultanlarý, baðýmsýz birer sultan hâline geldiler.

Irak Selçuklularýnda, hükümet iþleri Büyük Dîvân tarafýndan yürütülmekteydi. Bu dîvâna ise, mâlî iþlere bakan Dîvân-ýÝstifâ, mâli ve idârî iþlerin kontrolünü yapan Dîvân-ý Ýþrâf, yazýþma iþlerini yürüten Divân-ý Arýz gibi dîvânlar baðlýydý. Irakselçuklu ordusu da, Büyük Selçuklu gibi üç kýsýmdý. Ordunun esâsýný sipâhiler meydana getirmekteydi. Bunun yanýnda merkeze baðlý atabeglikler ile eyâletlerde de asker beslenmekteydi.

Devletin hâkim olduðu topraklar üzerindeki en önemli yerleþme merkezleri; Hemedan, Ýsfehan, Musul, Samarra, Erbil ve Haleb gibi þehirlerdi. bu merkezlerin bir kýsmý doðrudan doðruya merkeze baðlý, bir kýsmý ise, tâbi atabeglerin idâresi altýnda bulunuyordu. Her biri ticâret merkezi olan bu þehirlerde dokumacýlýk ve el sanatlarýnýn yanýsýra zirâat da çok geliþmiþti. Kuzey Irak bölgesi coðrafî bakýmdan daðlýk ve yaylalýk bir yapýya sâhipti. Bu yüzden bu bölgede hayvancýlýk ve deri sanâyii geliþmiþti.

Irak�ta iktisâdî hayâtýn geliþmesi, içtimâî hayâtýn da yükselmesini saðladý. Ahmed bin Münir, El-Kaysarânî, Müslim bin el-Hýdýr gibi þâirlerin yanýsýra El-Azîmî ve Ýbn-ül-Esîr gibi târihçiler de bu devirde yetiþmiþtir.