Abdulaziz

Tahta Çıkış ve Donanma

Abdulaziz, 1861'de kardeşi Abdulmecid'in vefatının ardından tahta geçmiştir. Sanat ve müziğe ilgi duymuştur. Saltanatında (1861-1876) Osmanlı donanması en büyük filoya ulaşmıştır. Avrupa seyahatleri yapmış; Süveyş Kanalı açılışına (1869) katılmıştır.

Altyapı ve Eğitim

İstanbul-Yeşilköy demiryolu, Beyoğlu-Perşembe teleferik hattı açılmıştır. Darülfünun (İstanbul Üniversitesi) kurulmuştur. Mimari ve sanat hamiliği sürdürülmüştür. Dolmabahçe ve Beylerbeyi sarayları geliştirilmiştir.

Balkan İsyanları ve İflas

1875 Balkan isyanları (Bosna, Hersek, Bulgaristan) patlak vermiştir. Avrupa müdahalesi artmıştır. 1875'te devlet iflas ilan edilmiştir. Düyun-ı Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kurulmuştur. Mali kriz, taht değişimine zemin hazırlamıştır.

Tahttan İndirilme

1876'da Abdulaziz tahttan indirilmiş; yeğeni V. Murad tahta geçirilmiştir. Kısa süre sonra Abdulaziz öldürülmüştür. Ölüm nedeni tartışmalıdır; intihar veya cinayet iddiaları vardır.

Abdulaziz dönemi, donanma gücü ile mali çöküş arasında çelişki taşır.

Miras

Abdulaziz dönemi, Tanzimat'ın devam ettiği; ancak Balkan krizinin derinleştiği dönemdir. II. Abdulhamid, anayasal monarşiyi ilan edecektir.

Donanma, İflas ve Balkan Krizi

Abdulaziz döneminde Osmanlı donanması en büyük filoya ulaşmış; Süveyş Kanalı açılışına (1869) katılım, küresel ticaret ağındaki konumu yansıtmaktadır. Darülfünun kurulması, eğitim reformunun önemli adımıdır. 1875 devlet iflası, Düyun-ı Umumiye'nin kurulmasına ve mali egemenliğin kısmen kaybedilmesine yol açmıştır.

Balkan isyanları (1875-1876), imparatorluğun parçalanma sürecinin hızlanmasına neden olmuştur. Abdulaziz'in tahttan indirilmesi ve ölümü, meşrutiyet geçiş döneminin acı dönüm noktalarındandır.

Mali Çöküş

1875 iflas, Düyun-ı Umumiye'nin kurulmasına yol açmıştır. Balkan isyanları, parçalanma sürecini hızlandırmıştır.

Osmanlı Tarih Yazımında Abdulaziz

Modern Türk ve dünya tarihçiliği, Abdulaziz dönemini Osmanlı Tanzimat Dönemi çerçevesinde değerlendirmektedir. Arşiv belgeleri, vakayinameler, resmi kayıtlar, şer'iye sicilleri, tahrir defterleri ve yabancı elçi raporları, dönemin siyasi, askeri, mali ve sosyo-ekonomik yapısını aydınlatmaktadır. Abdulaziz saltanatı, Osmanlı İmparatorluğu'nun altı asırlık tarihinde kendine özgü bir yer tutmakta; hem çağdaşlarının hem sonraki nesillerin hafızasında belirli bir imaj ve unvanla anılmaktadır.

Dönemin veziriazamları, beylerbeyleri, kadıları, nişancıları, defterdarları ve ulema heyeti, padişahın iradesi ile birlikte devlet yönetiminin temel aktörlerini oluşturmuştur. Tımar sistemi, eyalet teşkilatı, divan protokolü, berat ve ferman geleneği ile saray hiyerarşisi, merkezi otoritenin taşraya yansımasını sağlamıştır. Askeri seferler, diplomatik antlaşmalar, kapitülasyonlar, isyanların bastırılması ve sınır düzenlemeleri, dönemin temel güvenlik ve dış politika gündemini belirlemiştir.

Abdulaziz döneminde kültür, sanat, mimari ve ilim faaliyetleri de devletin himayesi altında sürdürülmüştür. Cami, medrese, külliye, imaret, caravanserai ve vakıf kurumları, hem dini hem sosyal işlevleri yerine getirmiştir. Divan edebiyatı, tezhip, hat, minyatür ve çini sanatı geleneği, dönemin estetik kimliğini şekillendirmiştir. Bu çok katmanlı miras, Abdulaziz'nin yalnızca askeri ve siyasi değil, kültürel tarih açısından da Osmanlı medeniyetinin bütünlüğü içindeki yerini ortaya koymaktadır.