Ahmed bin Tolun

Ahmed bin Tolun, 23 Ramazan 220 (20 Eylül 835) tarihinde Abbâsî Devleti’nin başkenti Bağdat’ta doğdu. Babası Tolun, Fergana bölgesinden Sâmarrâ sarayına getirilen Türk kökenli bir askerdi ve kısa sürede gösterdiği sadakat ve askeri kabiliyet sayesinde Halife el-Me’mûn’un muhafız birliklerinin komutanlığına kadar yükselmişti. Ahmed, çocukluk ve gençlik yıllarını dönemin en önemli askeri ve idari merkezi olan Sâmarrâ’da geçirdi. Burada geleneksel İslam ilimleri, edebiyat ve idare eğitimi alırken aynı zamanda sıkı bir askeri disiplinle yetiştirildi. Zekası, dindarlığı ve cesaretiyle dikkat çeken Ahmed, eğitimini tamamlamak ve askeri tecrübesini artırmak amacıyla Bizans sınırındaki Tarsus şehrine gönderildi. Tarsus’ta geçirdiği yıllar, ona hem Doğu Roma (Bizans) sınırındaki gazilerle güçlü bağlar kurma imkânı verdi hem de sınır savunması ile stratejik sevk ve idare konusunda derin tecrübeler kazandırdı.

868 yılı, Ahmed bin Tolun’un hayatında ve İslam-Türk tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Üvey babası ve Abbâsî sarayının nüfuzlu Türk komutanlarından Bâkyal (Bâyık Bâk), halife tarafından Mısır valiliğine atandı. Ancak Bâkyal, Sâmarrâ’daki siyasi gücünü kaybetmemek adına Mısır’a bizzat gitmek yerine üvey oğlu Ahmed bin Tolun’u vekil olarak gönderdi. 15 Eylül 868 tarihinde Mısır’ın merkezi Fustât’a giren Ahmed bin Tolun, bölgedeki karmaşık idari yapıyla karşılaştı. O dönemde Mısır, vergilerin doğrudan Bağdat’a aktarıldığı, halkın ağır mali yükler altında ezildiği ve bürokrasinin işlevsizleştiği bir Abbâsî eyaletiydi.

Mısır’a ayak basar basmaz otoritesini kurmak için harekete geçen Ahmed bin Tolun, öncelikle mali bürokrasinin başındaki İbnü’l-Müdebbir ile çetin bir nüfuz mücadelesine girdi. Zekice hamlelerle mali idareyi kendi denetimine aldı. Abbâsî merkezinin içinde bulunduğu taht kavgalarından ve Irak’ta patlak veren yıkıcı Zenc İsyanı’ndan faydalanarak, Mısır’ın zengin vergi gelirlerinin Bağdat’a gönderilmesini durdurdu. Toplanan tüm kaynağı Mısır’ın kendi ekonomisini canlandırmak, tarımsal altyapıyı yenilemek ve güçlü bir ordu kurmak için harcadı. Mısır halkından alınan haksız vergileri kaldırdı; köylüyü, tüccarı ve yerel halkı koruyan adil bir yönetim kurarak kısa sürede büyük bir itibar kazandı. Bu adımlar, Mısır’da hüküm sürecek ilk Müslüman-Türk devleti olan Tolunoğulları Hanedanı’nın fiili bağımsızlığının zeminini hazırladı.

Askeri yapıyı tamamen yenileyen İbn Tolun; Türkler, Sudanlılar ve Berberilerden oluşan yaklaşık 100.000 kişilik eğitimli, disiplinli ve doğrudan kendisine bağlı bir daimi ordu teşkil etti. Ayrıca Akdeniz’deki ticaret ve sınır güvenliğini sağlamak amacıyla İskenderiye’de güçlü bir savaş donanması inşa ettirdi. 878 yılında Suriye ve Filistin bölgesinde baş gösteren kargaşa ve isyanları fırsat bilerek ordusuyla kuzey seferine çıktı. Şam, Humus, Hama, Halep ve Antakya gibi stratejik şehirleri neredeyse hiç mukavemet görmeden devletine kattı. Ardından Toroslar’a ve Tarsus’a kadar ilerleyerek Suriye ve Çukurova’yı Mısır’a bağladı. Böylece Doğu Akdeniz’de hakimiyet kuran devasa bir bölgesel güç yarattı.

Devlet adamlığının yanı sıra büyük bir imar ve kültür hamlesi başlattı. Eski başkent Fustât’ın hemen yanında, ordusu ve bürokrasisi için "Katâi" adıyla bilinen yeni ve planlı bir şehir kurdu. Bu şehirde inşa ettirdiği ve günümüzde halen ihtişamını koruyan Ahmed bin Tolun Camii, mimari tarihi açısından bir başyapıt kabul edilir. Ayrıca din, ırk ve sosyal statü ayrımı gözetmeksizin tüm halka ücretsiz sağlık hizmeti veren, Mısır tarihinin ilk kapsamlı hastanesi ve tıp kompleksi olan Bimaristan’ı kurdu. Nil Nehri üzerindeki nilometreleri tamir ettirdi, yeni su kemerleri ve kanallar açarak tarımsal üretimi tarihin en yüksek seviyelerine çıkardı.

Siyasi hayatının son dönemlerinde Abbâsî Halifeliğinin fiili yöneticisi olan el-Muvaffak’ın Mısır’ı yeniden merkeze bağlama girişimlerine karşı kararlılıkla direndi. Diplomasi ve askeri caydırıcılıkla Mısır’ın bağımsızlığını korumayı başardı. 883 yılında Tarsus’ta meydana gelen iç karışıklıkları bastırmak ve Bizans sınırını güvenceye almak amacıyla çıktığı son seferinde yakalandığı yakıcı bir hastalık (dizanteri) nedeniyle Fustât’a dönmek zorunda kaldı. Ahmed bin Tolun, 10 Mayıs 884 tarihinde 49 yaşında Fustât’ta vefat etti. Geride iktisadi açıdan altın çağını yaşayan, askeri bakımdan bölgenin en güçlü devleti haline gelmiş bağımsız bir Tolunoğulları Devleti bıraktı.