Baçman Han

Moğol kasırgasına karşı İdil-Ural ve Hazar bozkırlarında destansı bir direniş sergileyen Baçman Han (13. yüzyıl), Kıpçak (Kuman) Türklerinin efsanevi lideri, boy beyi ve gerilla komutanıdır. Kıpçak boy konfederasyonunun en savaşçı ve nüfuzlu kanatlarından biri olan Ölberli (Olberlik) boyuna mensuptur. Baçman Han’ın tarih sahnesine çıktığı 1230’lu yıllar, Cengiz Han’ın torunları Batu Han, Möngke (Mengine) Han ve Moğol ordularının başkomutanı Sübedey (Subutai) yönetimindeki devasa Moğol ordularının Doğu Avrupa’yı silindir gibi ezmek üzere yola çıktığı "Büyük Batı Seferi" (Kıpçak Seferi) dönemine denk gelir.

1236 yılında Moğol orduları Kıpçak bozkırlarına (Deşt-i Kıpçak) girdiğinde pek çok göçebe boy Moğol hakimiyetini kabul etmek veya batıya (Macaristan, Balkanlar) kaçmak zorunda kalmıştır. Ancak Baçman Han, ata topraklarını terk etmeyi reddederek Moğol istilasına karşı amansız bir bağımsızlık savaşı başlatmıştır. İdil (Volga) Nehri’nin geniş deltasını, geçit vermez bataklıklarını, sık sazlıklarını ve irili ufaklı adalarını doğal bir karargah ve kale olarak kullanmıştır. Tarihte eşine az rastlanan bir "su/sazlık gerillası" taktiği geliştiren Baçman Han, emrindeki sadık Kıpçak savaşçılarıyla birlikte Moğol ikmal hatlarına, karargahlarına ve öncü birliklerine ani vur-kaç baskınları düzenlemiştir.

Moğol orduları ne zaman nehir boylarına bizzat taarruz etse, Baçman Han ve adamları teknelerle nehrin iç kısımlarındaki sık sazlık adalarına çekilerek izlerini kaybettirmiş; Moğol birlikleri geri çekildiğinde ise saklandıkları yerden çıkarak Moğol kollarını imha etmiştir. Yıllarca süren bu yıpratma savaşı, Moğol İmparatorluğu’nun Doğu Avrupa’daki ilerleyişini ciddi şekilde aksatmış ve Moğol hanları nezdinde büyük bir karizma kaybına yol açmıştır.

Baçman Han’ın bertaraf edilememesi üzerine Moğol Yüce Hanı Ögedey’in emriyle Moğol şehzadesi Möngke Han bizzat bu direnişi kırmakla görevlendirilmiştir. 1237-1238 kışında Möngke Han, İdil Nehri’ni ve sazlıkları tamamen taramak amacıyla 200 adet özel askeri sal ve gemi inşa ettirmiştir. İdil Nehri’nin iki yakasını ve adalarını yüz binlerce askerle çembere alan Moğollar, tarih kaynaklarında "sazlık sürek avı" olarak geçen devasa bir imha harekatı başlatmıştır.

İdil Nehri üzerindeki adalardan birinde mahsur kalan Baçman Han ve sadık Kıpçak savaşçıları, teslim olmayı reddederek sayıca katbekat üstün Moğol ordusuna karşı son adama kadar kahramanca savaşmıştır. Ağır yaralanarak esir düşen Baçman Han, Moğol Şehzadesi Möngke Han’ın huzuruna çıkarılmıştır. Karşısındaki devasa işgal gücüne rağmen bir bozkır hükümdarının vakur duruşundan ödün vermeyen Baçman Han, Möngke’nin önünde diz çökmeyi ve af dilemeyi reddetmiştir.

Dönemin büyük Fars tarihçileri Cüveynî (Târîh-i Cihângüşâ) ve Reşîdüddîn’in (Câmiu't-Tevârîh) aktardığına göre Baçman Han, Möngke Han’a şöyle haykırmıştır: "Ben uzun süre nehirde ve sazlıklarda senin gibi bir avcıya av olmamak için direndim. Şimdi senin elindeyim, beni sıradan bir kul gibi öldürme. Kendi elinle veya şanına yakışır şekilde kılıcınla beni ikiye böl!" Möngke Han, bu cesur liderin talebi üzerine onun belinden ikiye kesilerek idam edilmesini emretmiştir. Baçman Han, 1238 yılında şehit düşmüş; ancak gösterdiği bu amansız direniş ve eğilmeyen başı, Kıpçak Türklerinin destansı bağımsızlık sembolü olarak tarihe kazınmıştır.