Bilge Kül Kadır Han

Karahanlı Devleti’nin kurucusu, Karluk Türklerinin efsanevi lideri ve Orta Asya Türk tarihinin en kritik kırılma noktalarından birinin mimarı olan Bilge Kül Kadır Han (Kadır Han), 9. yüzyılın başlarında doğmuştur. Bilge Kül Kadır Han’ın soyu, Göktürk ve Aşina devlet geleneğini sürdüren, Yedisu, Doğu Türkistan ve Maveraünnehir coğrafyasında hakimiyet kuran Karluk Türk birliğine dayanmaktadır. O dönemde Karlukların lideri olan Bilge Kül Kadır Han, "Yabgu" unvanıyla boy birliğini yönetmekteydi.

840 yılında Yenisey Kırgızlarının Doğu Moğolistan’daki Ötüken merkezli Uygur Kağanlığı’na son vermesi, Türk bozkır coğrafyasında devasa bir siyasi boşluk ve kriz yaratmıştır. Bu gelişme üzerine Bilge Kül Kadır Han, Bozkır hukukuna dayanarak Türk cihan hakimiyeti meşruiyetinin kendisine ve boyuna geçtiğini ilan etmiştir. 840 yılında Balasagun ve Kara Ordu merkezli olarak kendisini "Kara Han" (Kadır Han / Büyük Han) ilan etmiş, böylece tarihte kurulan ilk Müslüman Türk devleti kabul edilecek olan Karahanlı Devleti’nin (Al-i Afrasiyab) temellerini atmıştır.

Bilge Kül Kadır Han’ın hükümdarlık dönemi, Türk bozkır kültürünün Maveraünnehir’deki Fars/İran kökenli Sâmânî Devleti ile girdiği amansız sınır mücadelelerine sahne olmuştur. Sâmânîler, İslamiyet’i yayma ve sınırlarını kuzeye doğru genişletme bahanesiyle Türk topraklarına (İsficab ve Taraz) sürekli askeri akınlar düzenlemekteydi. Bilge Kül Kadır Han; Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi gibi güçlü Türk boylarını tek bir bayrak altında toplayarak Sâmânî yayılmacılığına karşı geçit vermez bir sınır savunması hattı oluşturmuştur.

Devletin idari yapısında eski Türk çifte krallık ( Doğu-Batı / Büyük Han - Eş Han) geleneğini titizlikle uygulayan Bilge Kül Kadır Han, Doğu kanadını "Arslan Han" unvanıyla büyük oğlu Bazır Arslan Han’a, Batı kanadını ise "Buğra Han" unvanıyla küçük oğlu Oğulçak Kadır Han’a emanet etmiştir.

1. süren Sâmânî-Karahanlı savaşlarının en çetin safhası, 893 yılında Sâmânî Hükümdarı İsmail b. Ahmed’in devasa bir orduyla Karahanlıların batıdaki en önemli kalesi olan Taraz (Talas) şehri üzerine yürümesiyle yaşanmıştır. Bilge Kül Kadır Han ve oğulları, Taraz Kalesi’ni aylarca süren kanlı bir kuşatmaya karşı kahramanca savunmuştur. Şehir 893 yılında Sâmânîlerin eline geçmiş, bu durum Karahanlıların devlet merkezini Kaşgar’a kaydırmasına yol açmıştır.

Bilge Kül Kadır Han, Taraz Seferi sırasında veya bu çetin savaşın hemen ardından 893 yılı civarında vefat etmiştir. Her ne kadar kendisi şamanist/tengrist gelenek içinde yaşamış olsa da, kurduğu devlet mekanizması, ektiği idari tohumlar ve oğullarına bıraktığı miras sayesinde torunu Satuk Buğra Han (Abdülkerim), İslamiyet’i kabul ederek Karahanlıları ilk Müslüman Türk imparatorluğuna dönüştürmüştür.