I. Baybars (Sultan Baybars)

Memlûk Devleti’nin gerçek kurucusu, Moğol kasırgasını tarihte ilk kez durduran askeri deha ve Doğu Akdeniz’deki Haçlı varlığına en ağır darbeleri vuran efsanevi sultan I. Baybars (Sultan el-Melik ez-Zâhir Rükneddîn Baybars el-Bundukdârî), yaklaşık 1223 yılında Deşt-i Kıpçak (Kıpçak Bozkırı / Karadeniz’in kuzeyi) coğrafyasında doğmuştur. Özbek/Kıpçak Türklerinin Börü (Börç oğlu) boyuna mensuptur. Çocukluk yıllarında Moğolların Kıpçak bozkırlarını istila etmesi üzerine esir düşmüş; köle tüccarları tarafından Sivas üzerinden Şam’a ve ardından Mısır’a götürülerek satılmıştır. Yetenekleri ve iri yapısıyla dikkat çeken Baybars, Eyyubi Sultanı en-Nâsır Eyyûb’un Bahri Memlûkleri (Nil Nehri’ndeki Ravda Adası’nda konuşlanan elit Türk muhafız birliği) ordusuna katılmıştır. Burada çelik gibi bir askeri disiplin, strateji ve Doğu-Batı siyaseti eğitimi alarak akranları arasından sıyrılmıştır.

Baybars’ın tarih sahnesindeki ilk büyük askeri başarısı, 1250 yılındaki Mansûre Muharebesi’dir. Fransa Kralı IX. Louis önderliğinde Mısır’a saldıran VII. Haçlı Seferi ordusu, Nil deltasında ilerlerken Baybars’ın dahiyane pusu ve sokak çatışması taktikleriyle imha edilmiş, Fransa Kralı esir alınmıştır. Bu zafer, Eyyubi hanedanının çöküşünü hazırlamış ve Mısır’da Türk Memlûk komutanlarının yönetimi eline almasına zemin hazırlamıştır.

Ancak Baybars’ı dünya tarihinin en büyük komutanları arasına sokan asıl olay, Moğol İmparatorluğu’nun Ön Asya’yı yakıp yıktığı dönemde yaşanmıştır. Bağdat’ı yıkan, Abbasî Halifeliği’ne son veren ve Suriye’yi işgal eden Moğol İlhanlı ordusu Mısır’a doğru ilerlerken; Memlûk Sultanı Kutuz ve ordu komutanı Baybars radikal bir karar alarak düşmanı Mısır topraklarına girmeden Filistin’de karşılamıştır. 3 Eylül 1260 tarihinde gerçekleşen tarihi Ayn Calut Muharebesi’nde, Memlûk ordusunun öncü birliklerine bizzat liderlik eden Baybars, sahte ricat (turan taktiği) ile Ketboğa komutasındaki Moğol ordusunu kapana kıstırmıştır. Moğollar, tarihlerinde ilk kez bir meydan savaşında imha niteliğinde kesin bir hezimete uğratılmıştır. Ayn Calut Zaferi, İslam dünyasının Moğollar tarafından tamamen yutulmasını önleyen kırılma noktasıdır.

Ayn Calut Zaferi’nin ardından Sultan Kutuz ile yaşadığı anlaşmazlık sonucu Kutuz’un bertaraf edilmesinden sonra Baybars, 1260 yılında Mısır ve Suriye Memlûk Sultanlığı tahtına çıkmıştır. Tahta geçer geçmez devlet mekanizmasını baştan aşağı yeniden organize etmiştir. Moğollar tarafından yıkılan Abbasî Halifeliği’ni 1261 yılında Kahire’de yeniden ihya ederek Abbasî soyundan el-Müstansır’ı halife ilan etmiş; böylece Mısır’ı tüm İslam aleminin dini ve siyasi merkezi haline getirmiştir.

Sultan Baybars, 17 yıl süren saltanatı boyunca tek bir an bile dinlenmeksizin Haçlılar ve Moğollar ile savaşmıştır. Haçlıların Levant (Doğu Akdeniz) kıyısındaki kalelerini birer birer fethetmiştir. 1268 yılında Haçlıların bölgedeki en önemli idari ve dini merkezi olan Antakya Prensliği’ni fethederek 170 yıllık Antakya Haçlı varlığına son vermiştir. Ardından Hristiyan dünyasının "aşılmaz" olarak gördüğü devasa Krak des Chevaliers (Hısnü'l-Ekrâd) kalesini 1271’de ele geçirmiştir.

Doğu’da Moğol İlhanlı Devleti ve onların Anadolu Selçuklu üzerindeki baskısına karşı da büyük bir sefer başlatmıştır. 1277 yılında Anadolu Selçuklu beylerinin ve veziri Pervâne Muineddin’in daveti üzerine devasa ordusuyla Anadolu’ya girmiştir. Kayseri yakınlarındaki Elbistan Muharebesi’nde (1277) Moğol-Selçuklu müttefik ordusunu hezimete uğratarak Kayseri’ye girmiş ve adına hutbe okutmuştur. Anadolu’daki Türk varlığını Moğol baskısından kurtarmaya çalışan Sultan Baybars, Anadolu beylerinin kararsızlığı ve lojistik sebeplerle tekrar Şam’a dönmüştür.

Sultan Baybars sadece amansız bir savaşçı değil, aynı zamanda muazzam bir devlet adamıdır. Kahire ile Şam ve imparatorluğun en uzak kaleleri arasında güvercinler ve hızlı süvarilerle çalışan efsanevi bir Posta Teşkilatı (Berid) kurmuştur. Nil Nehri üzerinde kanallar, köprüler, tersaneler ve tersane donanmaları inşa ettirmiş; Kahire’de kendi adını taşıyan muhteşem Sultan Baybars Camii’ni yaptırmıştır. Devletinin ve şahsi gücünün sembolü olarak "kükreyen pars/aslan" armasını kullanmıştır.

Anadolu seferinden kısa bir süre sonra, 1 Temmuz 1277 tarihinde Şam’da ansızın vefat etmiştir. Ölümü hakkında zehirlendiği veya kımız içtikten sonra rahatsızlandığı yönünde farklı iddialar bulunmaktadır. Naaşı, Şam’da inşa ettirdiği Zahiriyye Kütüphanesi içerisindeki türbesine defnedilmiştir. Arkasında Moğolları püskürtmüş, Haçlıları bitirme noktasına getirmiş ve Doğu Akdeniz’e hükmeden kudretli bir imparatorluk bırakmıştır.