Muhammed bin Togaç

Muhammed bin Toğaç el-İhşîd (882–946), Abbâsî Devleti’nin merkezî otoritesinin zayıfladığı dönemde Mısır, Suriye, Filistin ve Hicaz bölgelerinde hüküm süren İhşîdîler (Akşitler) Hanedanı'nın kurucusu Türk devlet adamı ve askeri komutandır. Fergana kökenli nüfuzlu bir Türk ailesine mensup olan Muhammed bin Toğaç, İslam dünyasında Tolunoğulları'ndan sonra Mısır'da bağımsız bir yönetim kuran ikinci Türk hükümdarıdır. Mısır’da iç istikrarı yeniden tesis etmesi, Fâtımî yayılmacılığını durdurması ve Kutsal Topraklar’ı (Mekke ve Medine) egemenliği altına alan ilk Türk hükümdarı olması sebebiyle Türk-İslam tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri kabul edilir.

Erken Dönemi ve Aile Kökeni

Muhammed bin Toğaç, 8 Şubat 882 (15 Receb 268) tarihinde Bağdat’ta doğdu. Soyu, Orta Asya’nın Fergana bölgesindeki yerel hükümdar ailelerine dayanmaktadır. Dedesi Cuf (Juff), Abbâsî Halifesi Mu'tasım-Billâh döneminde Fergana’dan Bağdat’a getirilen ve orduda üst kademelere yükselen seçkin Türk komutanlarından biriydi. Cuf ve oğlu Toğaç (Muhammed'in babası), Mu'tasım’dan sonra Vâsık-Billâh ve Mütevekkil-Alellah dönemlerinde de Abbâsî sarayında ve ordusunda kritik görevler üstlendiler.

Muhammed’in babası Toğaç bin Cuf, Mısır’da kurulan Tolunoğulları Devleti’nin kurucusu Ahmed bin Tolun’un hizmetine girerek askeri kariyerine Mısır ve Suriye hatlarında devam etti. Toğaç, yaklaşık on beş yıl boyunca Dımaşk (Şam) ve Taberiye valiliği görevlerinde bulundu. Ancak Abbâsî Veziri Abbas bin Hasan el-Cercerâî ile yaşadığı siyasi anlaşmazlıklar sonucunda 906 yılında oğulları Muhammed ve Ubeydullah ile birlikte hapse atıldı. Toğaç 907 yılında hapisteyken hayatını kaybetti. Babalarının ölümünün ardından serbest bırakılan Muhammed bin Toğaç ve kardeşleri, Bağdat'taki çalkantılı siyasi ortamda hayatta kalma mücadelesi vererek askeri hizmetlerini sürdürdüler.

Siyasî ve Askerî Yükseliş Yılları

Hapisten çıktıktan sonra Mısır Valisi Ebû Mansûr Tekin’in hizmetine giren Muhammed bin Toğaç, yetenekleriyle kısa sürede temayüz etti. Bu dönemde Kuzey Afrika’da güçlenen Şii Fâtımî Devleti, Mısır’ı ele geçirmek amacıyla art arda seferler düzenlemekteydi. Muhammed bin Toğaç, 914-915 yıllarında Mısır’a yönelik Fâtımî saldırılarının püskürtülmesinde son derece kritik askeri başarılar elde etti ve bölgedeki askeri kanadın en güvenilir isimlerinden biri haline geldi.

Mısır Valisi Tekin ile zamanla arası açılan Muhammed bin Toğaç, sergilediği yetenekler sayesinde Abbâsî Halifesi Muktedir-Billâh’ın dikkatini çekti. Halife tarafından 928 yılında Filistin bölgesindeki Remle valiliğine, 931 yılında ise Suriye’nin kalbi konumundaki Dımaşk (Şam) valiliğine tayin edildi. Bu görevleri sırasında asayişi sağlama, vergi düzenini oturtma ve bölgedeki çeteleşmeleri engelleme hususunda büyük yetkinlik gösterdi. Ancak onun temel vizyonu, jeopolitik ve ekonomik açıdan bölgenin anahtarı niteliğindeki Mısır genel valiliğini elde etmekti.

Abbâsî Halifesi Kāhir-Billâh, 933 yılında Muhammed bin Toğaç’ı Mısır genel valiliğine atadı. Fakat Mısır’daki siyasi güvensizlik ve Fustat’taki rakip grupların varlığı sebebiyle Muhammed bir süre Dımaşk’ta beklemeyi tercih etti ve kısa bir süre sonra görevinden azledildi.

İhşîdîler Hanedanı'nın Kuruluşu ve Mısır Hâkimiyeti

Abbâsî tahtına Halife Râzî-Billâh’ın geçmesiyle birlikte Muhammed bin Toğaç için tarihi fırsat doğdu. Halife, Mısır’daki kargaşayı ve isyanları sona erdirebilecek tek otorite olarak gördüğü Muhammed bin Toğaç’ı Ağustos 935 (Ramazan 323) tarihinde yeniden Mısır valiliğine atadı.

Muhammed bin Toğaç, ordusuyla Mısır’a girerek rakibi Ahmed bin Kayğalağ’ın kuvvetlerini mağlup etti ve Fustat’ı kontrol altına aldı. Mısır’da merkezi otoriteyi süratle kurarak idari yapıyı yeniden organize etti. Gösterdiği üstün idari yetenek ve halifeliğe olan şekli bağlılığı neticesinde Halife Râzî-Billâh, 939 yılında gönderdiği özel bir ferman ve hil'at takımı ile Muhammed bin Toğaç’a ata yurdu Fergana hükümdarlarının unvanı olan "İhşîd" (Akşit - "Süvari", "Prens" veya "Güneş/Kral" anlamında) unvanını verdi. Bu unvanın verilmesiyle birlikte Mısır, Suriye, Filistin ve Hicaz’ı kapsayacak olan İhşîdîler (Akşitler) Hanedanı resmen kurulmuş oldu.

Suriye, Hicaz ve Hamdânîler ile Mücadeleler

Muhammed bin Toğaç el-İhşîd, Mısır’da hâkimiyetini pekiştirdikten sonra sınırlarını kuzeye ve doğuya doğru genişletmeye yöneldi. Dönemin en büyük siyasi tehditlerinden biri, Abbâsî Devleti’nin ilk "emîrü’l-ümerâ"sı olan İbn Râiḳ idi. İbn Râiḳ’ın Suriye ve Mısır üzerindeki emelleri nedeniyle iki taraf arasında askeri çatışmalar başladı. 940 yılında Arîş’te yapılan savaşta İhşîd galip geldiyse de Lücûn’daki çatışmada kardeşi Hüseyin’i kaybetti. Yaşanan diplomatik temaslar neticesinde Suriye ve Mısır’ın nüfuz alanları paylaşıldı. 942 yılında İbn Râiḳ’ın öldürülmesiyle Muhammed bin Toğaç Suriye’nin tamamında mutlak kontrol sağladı.

Aynı yıl (942), İhşîdîler İslam tarihi açısından stratejik bir adım atarak Mekke ve Medine’yi (Hicaz bölgesi) sınırlarına kattılar. Böylece İhşîdîler, Kutsal Topraklar’a hükmeden ve bu bölgelerin güvenliğini üstlenen ilk Türk devleti oldu. Kutsal kentlerde okutulan hutbelerde Abbâsî halifesinin adının yanında Muhammed bin Toğaç’ın adı da zikredilmeye başlandı.

944 yılında Abbâsî Halifesi Müttakī-Lillâh, Bağdat’taki Emîrü’l-ümerâ Tüzün’ün baskısından kaçarak Rakka’ya çekildiğinde Muhammed bin Toğaç kendisini ziyaret etti. Halifeyi Mısır’a davet ederek emniyete almayı teklif etti. Halife Mısır’a gitmeyi kabul etmese de İhşîd’e olan güveninden ötürü Mısır, Suriye ve Hicaz idaresini otuz yıl süreyle veraset yoluyla ona bıraktı; oğlu Ebü'l-Kāsım Ûnûcûr’un veliahtlığını da onayladı.

Ancak İhşîd’in son yıllarında Kuzey Suriye’de yeni bir rakip ortaya çıktı: Musul ve Halep merkezli Hamdânî hanedanının ünlü emiri Seyfüddevle el-Hamdânî. Seyfüddevle, Halep ve Humus’u ele geçirip Dımaşk’a kadar ilerledi. Muhammed bin Toğaç, bizzat ordusunun başına geçerek Suriye seferine çıktı. 945-946 yıllarında Kınnesrîn yakınlarında yapılan savaşta Seyfüddevle’yi ağır bir yenilgiye uğrattı. Yapılan barış antlaşmasıyla Kuzey Suriye Hamdânîlerde, Güney Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz ise İhşîdîlerde kaldı.

Ölümü ve Şahsiyeti

Seyfüddevle ile yaptığı anlaşmanın ardından Dımaşk’a dönen Muhammed bin Toğaç el-İhşîd, burada aniden rahatsızlandı. 25 Temmuz 946 (22 Zilhicce 334) tarihinde Dımaşk’ta vefat etti. Naaşı, kendi vasiyeti üzerine Kutsal Kent Kudüs’e nakledilerek orada defnedildi. Ölümünün ardından yerine oğlu Ûnûcûr geçtiyse de devletin fiili yönetimi İhşîd’in güvenip yetiştirdiği azatlı kölesi ve ordu komutanı Ebü'l-Misk Kâfûr’un eline geçti.

Muhammed bin Toğaç; cesur, tedbirli, devlet yönetimine hâkim, askeri stratejilerde son derece yetkin ve cömert bir lider olarak kaynaklarda tarif edilir. Devleti yönetirken Mısır’da ilk Türk devletini kuran Tolunoğlu Ahmed’i kendine örnek almış, askeri, idari ve ekonomik alanda onun sistemini devam ettirmiştir.