Sulu Kağan

Türkeş Kağanı Sulu Kağan: Hayatı, Mücadeleleri ve Maveraünnehir Savunması (716 - 738)

Türkeş Devleti’nin (Türgiş Kağanlığı) en muktedir hükümdarı olan Sulu Kağan (Çin kaynaklarında Su-lu, Arap kaynaklarında Suluk / Ebu Müzahim), VIII. yüzyılın ilk yarısında Orta Asya'nın siyasi ve askeri kaderine yön vermiş efsanevi bir Türk hükümdarıdır. 716-738 yılları arasında hüküm süren Sulu Kağan; Batı Türkistan, Maveraünnehir ve Yedisu bölgelerinde İslam ordularının (Emeviler) ve Doğu’daki Çin (Tang Hanedanlığı) İmparatorluğu’nun yayılmacı politikalarına karşı sergilediği eşsiz direnişle tanınır.

Emevi ordularına kök söktürmesi nedeniyle Arap tarihçilerince kendisine "Ebu Müzahim" (Toslayan / Zahmet Veren / Sıkıntı Çıkaran Boğa) unvanı verilen Sulu Kağan, Türk dünyasında bağımsızlık mücadelesinin ve bozkır diplomasisinin en parlak temsilcilerinden biridir.

1. Kökeni, Yükselişi ve Türkeş Kağanlığı'nın Başına Geçmesi (716)

Sulu Kağan, Batı Göktürk Devleti'nin bakiyesi ve omurgası sayılan On Ok (Türkeş) boylarına mensuptur. VIII. yüzyılın başlarında Türkeşler, İli ve Çu nehirleri vadilerinde (günümüz Kazakistan ve Kırgızistan toprakları) güçlü bir konfederasyon oluşturmuşlardı.

II. Göktürk Baskısı ve Kapğan Kağan'ın Ölümü

II. Göktürk Devleti'nin agresif hükümdarı Kapğan Kağan, Türkeşleri sürekli baskı altında tutmuş ve 711 Bolçu Savaşı ile Türkeş güçlerini ağır şekilde mağlup etmişti. Ancak 716 yılında Kapğan Kağan'ın Bayırkuların pususunda öldürülmesiyle Göktürk merkezi otoritesi sarsıldı.

Bu fetret anını ve otorite boşluğunu son derece iyi değerlendiren Sulu Çor, dağınık haldeki Türkeş boylarını ve Batı Türkistan'daki yerel unsurları çevresinde topladı. 716 yılında Sulu Kağan unvanıyla hükümdarlığını ilan etti. Suyab (Balasagun yakınları) kentini merkez, Taraz (Talas) kentini ise ikincil başkent yaparak Türkeş Kağanlığı'nı yeniden güçlü bir imparatorluk haline getirdi.

2. Emevi İlerleyişi ve Maveraünnehir'deki Varlık Mücadelesi

VIII. yüzyılın başlarında Emevi Hilafeti, ünlü komutan Kuteybe bin Müslim önderliğinde Ceyhun Nehrini (Amu Derya) aşarak Maveraünnehir bölgesini (Buhara, Semerkant, Fergana, Taşkent) adım adım kontrol altına almaya başlamıştı. Sogd şehir devletleri ve yerel Türk beylikleri ağır vergiler ve askeri baskılar altında ezilmekteydi.

"Ebu Müzahim" Unvanının Doğuşu

Sulu Kağan tahta geçer geçmez, bölgedeki Soğdlu yerel yöneticilerin (Buhara ve Semerkant beyleri) ve Türk topluluklarının imdat çağrılarına yanıt verdi. Emevilerin Maveraünnehir'deki yayılmasını durdurmayı milli ve stratejik bir görev edindi.

Sulu Kağan, hızlı süvari manevraları, ani gece baskınları ve su kaynaklarını tutma taktikleriyle Emevi valilerini ve ordularını çaresiz bıraktı. Emevi askerleri, Sulu Kağan'ın nerede ve ne zaman saldıracağını asla kestiremedikleri için ona Arapça "Toslayan, önünü katıp sürükleyen, büyük sıkıntı ve zahmet veren boğa" anlamına gelen "Ebu Müzahim" lakabını takmışlardır.

3. Tarihe Geçen Büyük Savaşlar ve Zaferler

Sulu Kağan'ın Emevi ordularına karşı kazandığı zaferler, Emevi Devleti'nin Doğu politikasını tamamen felç etmiş ve İslam ordularının Orta Asya içlerine ilerleyişini onlarca yıl geciktirmiştir.

Susuzluk Günü (Yevmü't-Atash) Savaşı (724)

724 yılında Emevilerin Horasan Valisi Müslim bin Said, Fergana vadisini tamamen ele geçirmek üzere devasa bir orduyla sefere çıktı.

Sulu Kağan, Emevi ordusunu Fergana içlerine kadar çekilmeye zorladı ve Seyhun (Sır Derya) Nehri hattında Emevi kuvvetlerini kuşattı. Türk süvarileri Emevi ordusunun su kaynaklarıyla bağlantısını kesti. Çölün dondurucu ve yakıcı şartlarında susuz kalan Emevi ordusu tam bir felakete uğradı. İslam tarihine "Yevmü't-Atash" (Susuzluk Günü) olarak geçen bu savaşta Emevi ordusu ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. Bu zaferle Horasan ve Maveraünnehir'de Türkeş prestiji zirveye ulaştı.

Dar Geçit (Tengik / Shibam) Savaşı (731)

730-731 yıllarında Emevilerin yeni Horasan Valisi el-Cüneyd bin Abdurrahman, Semerkant'ta kuşatılan Emevi garnizonuna yardım etmek üzere yola çıktı. Sulu Kağan ve ordusu, Cüneyd'in ordusunu Semerkant yakınlarındaki dar bir dağ geçidinde (Tahtakaraca Geçidi) pusuya düşürdü.

Türk atlı okçularının tepelerden yağdırdığı oklar ve çember taktiği karşısında Emevi ordusu yok olma eşiğine geldi. Cüneyd, ordusundaki köleleri azat edip savaştırmak ve binlerce askerini feda etmek pahasına Semerkant'a sığınabildi. Bu savaş, Emevilerin Doğu seferlerinde aldığı en kanlı yenilgilerden biri olarak kayıtlara geçti.

Yükler Savaşı (Vak'atü'l-Eskāl) (737)

737 yılında Sulu Kağan, Emevi Valisi Esed bin Abdullah el-Kasri'nin üzerine yürüdü. Ceyhun Nehrini geçen Türkeş ordusu, Emevi ordusunun ağırlıklarını (lojistik yüklerini ve ganimetlerini) ele geçirdi. Tarihte "Vak'atü'l-Eskāl" (Yükler Savaşı) olarak bilinen bu çatışmada Emeviler bir kez daha ağır bir darbe aldı.

4. Çok Yönlü Denge Diplomasisi (Çin, Göktürk, Tibet)

Sulu Kağan yalnızca savaşçı bir komutan değil, aynı zamanda üç büyük imparatorluk arasında ülkesinin bağımsızlığını koruyan usta bir diplomattı.

       [ Çin (Tang Hanedanı) ]                 ¦                 ¦ (Evlilik & Denge)                 v [ Tibet İmparatorluğu ] <---> [ SULU KAĞAN (Türkeşler) ] <---> [ II. Göktürk Devleti ]                                         ^                                         ¦ (Askeri Mücadele)                                         v                              [ Emevi Hilafeti ]

• Çin (Tang Hanedanlığı) İle İlişkiler: Çin İmparatoru Xuanzong, Sulu Kağan'ın gücünü tanımak zorunda kaldı ve ona "Zhongshun Kağan" (Sadık Kağan) unvanını verdi. Sulu Kağan, Çin ile ticari ilişkileri geliştirirken, Çin'in Batı Türkistan'a doğrudan müdahale etmesini engelledi.
• II. Göktürk Devleti İle İlişkiler: Bilge Kağan ve Kül Tigin dönemi II. Göktürk Devleti ile çatışmak yerine evlilik diplomasisi kurdu. Sulu Kağan, Bilge Kağan'ın kızıyla evlenerek iki Türk devleti arasındaki akrabalık ve barış bağlarını güçlendirdi.
• Tibet İmparatorluğu İle İttifak: Çin ve Emevi baskısına karşı güneydeki Tibet Krallığı ile müttefik oldu ve Tibet prensesiyle evlenerek güney cephesini emniyete aldı.

5. Devlet Teşkilatı, Ekonomi ve İlk Türk Paraları

Sulu Kağan dönemi, Türkeşlerin sadece askeri açıdan değil, ekonomik ve kültürel açıdan da altın çağını yaşadığı bir dönemdir.

Türkeş Paraları (Yarmak)

Türkeş Kağanlığı, İpek Yolu'nun en kritik kavşaklarını (Suyab, Taraz, Çaç) elinde tuttuğu için gelişmiş bir ticaret ekonomisine sahipti. Sulu Kağan döneminde Türk tarihinde kendi adına özel madeni para (Yarmak) bastıran ilk Türk hükümdarlarından biri olmuştur.

Bu paraların üzerinde:

• Ön yüzünde "Türkeş Kağanı Yarmak" (Türkeş Kağanı'nın Parası) yazısı ve Kağan'ın damgası,
• Arka yüzünde ise Sogd alfabesiyle yazılar ve hükümdar sembolleri bulunmaktaydı.

Bu durum, Türkeş Devleti'nin ekonomik bağımsızlığının ve İpek Yolu üzerindeki hakimiyetinin en açık kanıtıdır.

6. İç Çekişmeler, Suikast ve Yıkılış Süreci (738)

Sulu Kağan'ın hükümdarlığının son dönemlerinde devlette ciddi iç huzursuzluklar ve ekonomik sıkıntılar baş gösterdi.

Sarı ve Kara Türkeş Rekabeti

Türkeş boyları toplumsal ve idari olarak iki ana gruba ayrılmıştı: Sarı Türkeşler (Huang) ve Kara Türkeşler (Hei). Sulu Kağan Kara Türkeş koluna mensuptu. Sürekli yapılan savaşlar, ordunun yıpranması ve ganimetlerin azalması boylar arasındaki çekişmeyi körükledi. Ayrıca Sulu Kağan'ın felç geçirmesi devletteki idari kontrolü zayıflattı.

Kül-Çor (Baga Tarkan) Suikastı (738)

738 yılında Sarı Türkeşlerin lideri olan Kül-Çor (Baga Tarkan) ve Navet Kağan, Sulu Kağan'a karşı bir saray darbesi ve suikast düzenlediler. Sulu Kağan, gece uykusunda kendi komutanı Kül-Çor tarafından öldürüldü.

Yıkılış ve Tarihi Sonuçları

Sulu Kağan'ın öldürülmesi Türkeş Devleti için sonun başlangıcı oldu:

1. Sarı ve Kara Türkeşler arasında kanlı bir iç savaş başladı.
2. Çin (Tang Hanedanı) fırsattan yararlanarak 748 yılında Suyab şehrini işgal etti ve yerle bir etti.
3. Otoriteleri kırılan Türkeşler 766 yılında yıkılarak yerlerini doğudan gelen Karluk Türklerine bıraktılar.

7. Sulu Kağan Dönemi Önemli Gelişmeler Özeti

8. Sulu Kağan'ın Tarihi Mirası ve Etkileri

Sulu Kağan, VIII. yüzyıl Avrasya tarihinin akışını değiştiren kilit şahsiyetlerden biridir:

1. Orta Asya'nın Türklük Dokusunun Korunması: Emevilerin Maveraünnehir ve Batı Türkistan'ı kılıç zoruyla tamamen ilhak etmesini engellemiş, bölge halklarının milli kimliklerini korumasına imkan sağlamıştır.
2. Çin Yayılmacılığına Karşı Set: Çin'in Batı Göktürklerin yıkılışından sonra Bozkır ve İpek Yolu üzerinde kurmak istediği mutlak hakimiyeti onlarca yıl geciktirmiştir.
3. Talas Savaşı'na (751) Giden Yolu Hazırlaması: Sulu Kağan'ın Emevileri ve Çinlileri dengede tutması, ölümünden 13 yıl sonra gerçekleşecek olan ve Doğu Asya-İslam dünyası dengesini değiştiren 751 Talas Savaşı'nın jeopolitik zeminini oluşturmuştur.
4. Bağımsız Ekonomi Simgesi: Bastırdığı madeni paralarla Türk devlet geleneğinde bağımsızlık ve tüccar bozkır devleti anlayışını tescillemiştir.

Özetle Sulu Kağan; bozkırın yetiştirdiği en çetin savaşçılardan biri, Arap kaynaklarına nâm salmış "Ebu Müzahim" ve Türk milletinin vatanını korumak için iki devasa imparatorluk arasında kahramanca direnen unutulmaz bir devlet başkanıdır.