Tuoba Gui
Tabgaç Devleti (Kuzey Wei) kurucusu.
Kuzey Wei Devleti’nin (Tabgaç) kurucusu ve Çin tarihinin en önemli bozkır kökenli devlet adamlarından biri olan Tuoba Gui (İmparator Daowu), 371 yılında doğmuştur. Tabgaçlar (Xianbei/Siyenpi topluluklarından olan ve bünyesinde yoğun Türk/Altay unsurları barındıran konfederasyon) boyunun lideri Tuoba Shiyiqian’ın torunudur. Tuoba Gui’nin doğduğu dönem, Çin’in kuzeyinin irili ufaklı hanedanlıklar ve bozkır kavimleri arasında bölündüğü "On Altı Krallık" döneminin en çalkantılı yıllarına denk gelir. 376 yılında Eski Qin (Former Qin) Devleti’nin Tabgaçların hakimiyetindeki Dai Devleti’ni yıkması üzerine, henüz bir çocuk olan Tuoba Gui, annesi İmparatoriçe Helan’ın feraseti sayesinde ölümden kurtarılmış ve annesinin mensup olduğu Helan kabilesinin yanına sığınarak saklanmıştır. Bu sürgün yılları, onun zorlu coğrafi şartlarda askeri ve siyasi zekasını geliştirmesini sağlamıştır.
383 yılında Fei Nehir Muharebesi’nde Eski Qin Devleti’nin ağır bir hezimete uğrayarak parçalanması, Çin’in kuzeyinde büyük bir otorite boşluğu yaratmıştır. Bu tarihi fırsatı çok iyi değerlendiren Tuoba Gui, 386 yılında henüz 15 yaşındayken Niuchuan’da (iç Moğolistan) bozkır kabilelerini toplayarak büyük bir kurultay düzenlemiş ve dedelerinin mirası olan Dai Devleti’ni yeniden kurmuştur. Kısa süre sonra devletin adını "Wei" (tarihte Kuzey Wei olarak bilinir) olarak değiştirmiştir. Tahta çıktıktan sonra ilk iş olarak etrafındaki rakip göçebe boyları (Helan, Tiefu Hunları, Rouranlar ve Gaoche/Tiele kabileleri) teker teker itaati altına almış ve ordusunu çelik gibi bir disipline kavuşturmuştur.
Tuoba Gui’nin hükümdarlık döneminin en büyük dönüm noktası, güneyindeki en güçlü rakip olan Son Yan (Later Yan) Devleti ile yaptığı amansız mücadeledir. Başlangıçta müttefik olan bu iki güç, Kuzey Wei’nin hızla büyümesi üzerine çatışmaya başlamıştır. 395 yılında Son Yan Hükümdarı Murong Chui’nin oğlu Murong Bao komutasındaki devasa Yan ordusu, Wei topraklarına girmiştir. Tuoba Gui, sahte ricat (geri çekilme) ve yıpratma taktikleriyle düşmanı Canhe Geçidi’ne (Canhebao / Canhe Slope) çekmeyi başarmıştır. 395 yılı sonbaharında gerçekleşen Canhe Geçidi Muharebesi’nde Kuzey Wei ordusu pusuya düşürdüğü Yan ordusunu neredeyse tamamen imha etmiş, binlerce elit askeri esir almıştır. Bu tarihi zafer, Son Yan Devleti’nin çöküşünü başlatırken Kuzey Wei’yi Doğu Asya’nın en dominant gücü konumuna yükseltmiştir.
396 yılında Murong Chui’nin ölümü üzerine taarruza geçen Tuoba Gui, Son Yan Devleti’nin başkenti Zhongshan (günümüzde Dingzhou) dahil olmak üzere Sarı Nehir’in kuzeyindeki devasa Çin topraklarını tamamen fethetmiştir. 398 yılında devlet merkezini çölün güney sınırında yer alan Pingcheng’e (günümüzdeki Shanxi eyaletinin Datong şehri) taşımış ve kendisini resmi olarak imparator ("Daowu Di") ilan etmiştir.
Tuoba Gui, sadece büyük bir bozkır fatihi değil, aynı zamanda göçebe bir topluluğu yerleşik bir imparatorluk yapısına dönüştüren vizyoner bir reformcudur. Göçebe kabile örgütlenmesini kademeli olarak lağvederek merkezi idari ve askeri bürokrasiyi kurmuştur. Fethettiği coğrafyalardan ve bozkırdan yüz binlerce insanı başkent Pingcheng çevresine zorunlu iskana tabi tutmuş; göçebeleri tarıma yönlendirerek imparatorluğun lojistik ve gıda altyapısını güvenceye almıştır. Geleneksel Tabgaç askeri gücünü Çin bürokrasi geleneğiyle birleştirmiş, Budizm’i devlet himayesine alarak toplumsal bütünleşmeyi sağlamıştır.
Ancak saltanatının son dönemlerinde Tuoba Gui’nin sağlığı ve ruh hali ciddi şekilde bozulmuştur. Uzun yaşam ve güç elde etmek amacıyla kullandığı Daoist simya ilaçları ve ölümsüzlük hapları (özellikle Han Shi San / Soğuk Yemek Tozu) nedeniyle aşırı kuşkucu, paranoit ve acımasız bir hükümdara dönüşmüştür. En ufak hatalarda bile devlet adamlarını ve yakınlarını idam ettirmesi sarayda büyük bir korku dalgası yaratmıştır. Bu paranoit ortam, 409 yılında kendi oğlu Tuoba Shao’nun (Qinghe Prensliği) can korkusuyla gerçekleştirdiği bir saray darbesiyle son bulmuştur. Tuoba Gui, 409 yılının Ekim ayında henüz 38 yaşındayken sarayında suikasta uğrayarak hayatını kaybetmiştir. Ardından büyük oğlu Tuoba Si (İmparator Mingyuan) tahta geçerek katil kardeşini bertaraf etmiş ve babasının kurduğu imparatorluğu büyütmeye devam etmiştir.
- Kuzey Wei (Tabgaç) İmparatorluğu’nun Kurulması: Parçalanmış ve yıkılmış olan Dai Devleti’ni 386’da yeniden canlandırmış, ardından Kuzey Wei Hanedanı’nı kurarak Çin’i yüzyıl boyunca yönetecek devasa bir imparatorluğun temellerini atmıştır.
- Göçebelikten İdari İmparatorluğa Geçiş: Bozkır kabile yapısını aşarak Çin tarzı merkezi bürokrasi, vergi ve idari sistemi kurmuş; göçebe unsurlarla yerleşik halkı tek bir devlet çatısı altında birleştirmiştir.
- Pingcheng’in Başkent Yapılması ve Tarım Reformu: Devlet merkezini Pingcheng’e (Datong) taşıyarak yüz binlerce göçebe ve Çinli nüfusu bu bölgeye yerleştirmiş, kitlesel tarım reformlarıyla devletin ekonomik bağımsızlığını sağlamıştır.
- Budizm'in Devlet Himayesine Alınması: Budizm’i resmi düzeyde destekleyerek farklı etnik kökenlerden gelen tebaayı ortak bir dini-kültürel paydada buluşturmuş, Budist sanatının ve mimarisinin gelişmesini başlatmıştır.
- Kuzey Çin’de Siyasi Birliğin Sağlanması: Sarı Nehir’in kuzeyindeki tüm rakip krallıkları ve göçebe boyları mağlup ederek Çin’in kuzeyini tek bir bayrak altında toplamıştır.
- Tiefu Hun ve Bozkır Kabile Seferleri (386 - 391): Kuzey sınırlarındaki Tiefu Hun lideri Liu Weichen ve rakip boyların hezimete uğratılarak Kuzey bozkırlarının denetim altına alınması.
- Rouran ve Gaoche (Tiele) Seferleri (390 - 392): Göçebe Rouran ve Tiele topluluklarına karşı düzenlenen başarılı caydırıcı harekatlar.
- Canhe Geçidi Muharebesi (395): Son Yan Devleti’nin devasa ordusunun pusuya düşürülerek neredeyse tamamen imha edildiği, Doğu Asya tarihinin seyrini değiştiren zafer.
- Son Yan (Hou Yan) Seferi ve Zhongshan’ın Fethi (396 - 398): Sarı Nehir kuzeyindeki Son Yan topraklarının, önemli eyaletlerin ve başkent Zhongshan’ın ele geçirilmesi.
- Ordos ve Shanxi Seferleri (397 - 399): Ordos Bölgesi ve Shanxi coğrafyasındaki yerel güçlerin itaat altına alınarak imparatorluk sınırlarına katılması.
- 371Tuoba Gui’nin doğumu.
- 376Dai Devleti’nin Eski Qin tarafından yıkılması; Tuoba Gui’nin annesiyle birlikte Helan kabilesine sığınması.
- 386Niuchuan Kurultayı ile Dai Devleti’ni yeniden kurması, kısa süre sonra devletin adını Wei (Kuzey Wei) olarak değiştirmesi.
- 391Tiefu Hunlarını mağlup ederek bozkırdaki otoritesini kesinleştirmesi.
- 395 (Sonbahar): Canhe Geçidi Muharebesi’nde Son Yan ordusunu imha etmesi.
- 396Son Yan Devleti’ne karşı büyük taarruzu başlatması.
- 397Son Yan başkenti Zhongshan’ı fethetmesi.
- 398Devlet merkezini Pingcheng’e taşıması ve kendisini resmen "İmparator" (Huangdi) ilan etmesi.
- 399408: Bürokrasi, tarım, zorunlu iskan ve idari reformların hayata geçirilmesi.
- 409 (Ekim): Akıl sağlığının bozulduğu son döneminde oğlu Tuoba Shao tarafından düzenlenen saray darbesi sonucu 38 yaşında öldürülmesi.