Göktürk Devleti

Göktürk Devleti (Türk Kağanlığı), VI. yüzyılın ortalarından VIII. yüzyılın ortalarına kadar Avrasya bozkırlarında hüküm süren, tarihte "Türk" adını ilk kez resmi devlet adı olarak kullanan devasa bir bozkır imparatorluğudur. Ötüken merkezli olarak kurulan Göktürkler, Mançurya'dan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan geniş coğrafyada siyasi birliği sağlamış; Çin, Sasani ve Doğu Roma (Bizans) gibi dönemin büyük küresel güçleriyle kurduğu askeri ve diplomatik ilişkilerle dünya tarihinin akışını yönlendirmiştir.

1. Göktürklerin Kökeni ve Kuruluş Süreci (552)

Göktürklerin kökeni, Türk mitolojisinde ve Çin yıllıklarında (Sui Shu ve Tang Shu) Aşina (A-shi-na) boyuna dayandırılır. Efsaneye göre düşmanları tarafından imha edilen Türk boyundan sağ kalan tek genç erkeğin bir dişi kurt (Asena) tarafından kurtarılması ve çoğalması esasına dayanan "Bozkurt Efsanesi", Aşina ailesinin kutsal kağanlık soyunu simgeler.

VI. yüzyılın başlarında Altay Dağları çevresinde yaşayan ve demircilikle uğraşan Göktürkler, dönemin Moğol kökenli hakim gücü olan Juan-Juan (Ruanruan / Avar) Kağanlığı'na tabi bir boydu. Göktürklerin demir işleme yetenekleri, onları askeri açıdan oldukça güçlü bir konuma getirmişti.

• Bumin Kağan ve İsyan: Göktürk boylarının lideri olan Bumin, 552 yılında Juan-Juan Kağanı'na karşı çıkan Tölös isyanını bastırarak büyük bir hizmet göstermiştir. Bu başarısının ardından Bumin, Juan-Juan Kağanı'nın kızıyla evlenmek istemiş; ancak Juan-Juan kağanının "Sen bizim demirci kölemizsin, buna nasıl cesaret edersin?" şeklinde ağır bir yanıt vermesi üzerine harekete geçmiştir.
• Devletin Kuruluşu: Çin'deki Batı Wei hanedanı ile diplomatik ve evlilik ittifakı kuran Bumin, 552 yılında Juan-Juan Kağanlığı'na ani bir baskın düzenleyerek bu devleti ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Juan-Juan hakimiyetine son veren Bumin, Ötüken'i başkent yaparak İl Kağan unvanıyla I. Göktürk Devleti'ni resmen kurmuştur.

2. I. Göktürk Devleti ve Yükseliş Dönemi (552 - 581)

Göktürk Devleti, kuruluşundan itibaren Türk devlet geleneğinin temel taşlarından biri olan Çift Teşkilat (İkili Teşkilat) sistemini uygulamıştır. Bu sisteme göre kutsal merkez olan Doğu tarafını Büyük Kağan yönetirken, Batı kanadı "Yabgu" unvanıyla Kağan'ın kardeşi veya hanedan üyelerine bırakılırdı.

• Doğu Kanadı (Bumin ve Mukan Kağan): Bumin Kağan'ın kuruluş yılı olan 552'de ölümü üzerine tahta önce oğlu İssik Kağan, onun da kısa süre sonra ölmesiyle diğer oğlu Mukan Kağan (553 - 572) geçmiştir. Mukan Kağan dönemi, I. Göktürk Devleti'nin doğudaki en parlak zamanıdır. Mukan Kağan; Kitanları, Kırgızları ve Kuzey Çin hanedanlarını (Kuzey Qi ve Kuzey Zhou) baskı altına almış, Çin'i yıllık vergiye bağlamıştır.
• Batı Kanadı (İstemi Yabgu ve İpek Yolu Diplomasisi): Batı kanadını yöneten Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu, Avrasya jeopolitiğini derinden etkileyen harici adımlar atmıştır. İstemi Yabgu'nun temel hedefi, küresel ticaret yolu olan İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmekti.

Ak Hun (Eftalit) - Sasani - Göktürk Üçgeni

İpek Yolu ticaretini elinde tutan Ak Hun Devleti'ni bertaraf etmek isteyen İstemi Yabgu, Sasani Hükümdarı Anuşirvan ile diplomatik evlilik yoluyla ittifak kurmuştur. 557 yılında Göktürk ve Sasani ordularının eş zamanlı saldırısı sonucu Ak Hun Devleti yıkılmış ve Maveraünnehir ile İpek Yolu'nun önemli bir kısmı Göktürk kontrolüne girmiştir.

İlk Türk - Bizans İttifakı (568)

Ak Hunların yıkılmasından sonra Sasanilerin İpek Yolu transit ticaretini engellemesi üzerine İstemi Yabgu, diplomasi yönünü Batı'ya çevirmiştir. Soğdlu tüccar Maniakh başkanlığındaki bir elçilik heyetini 568 yılında Konstantinopolis'e (İstanbul) göndererek Doğu Roma (Bizans) İmparatoru II. İustinos ile ilk resmi diplomatik ve askeri ittifakı kurmuştur. Bu ittifak, Sasanileri iki ateş arasında bırakmış ve dünya diplomasi tarihinde göçebe bir imparatorluğun kurduğu ilk kıtalararası ittifak olarak kayıtlara geçmiştir.

Mukan Kağan'ın 572'de ölümünden sonra tahta geçen kardeşi Taspar (Tapo) Kağan döneminde devlet askeri gücünü korumuş, ancak Taspar Kağan'ın Budizm'e merak sararak tapınaklar inşa ettirmesi ve bu dini halka yayma çabası, geleneksel Türk töresine ve devlet elitlerine aykırı düşerek iç huzursuzlukların tohumunu atmıştır.

3. Taht Kavgaları, Bölünme ve I. Göktürk Devleti'nin Yıkılışı (581 - 630)

Taspar Kağan'ın 581 yılında ölümüyle birlikte imparatorlukta büyük bir taht krizi patlak vermiştir. Hanedan üyeleri arasındaki meşruiyet mücadeleleri, Çin'in izlediği parçalama politikasıyla birleşince kaçınılmaz çöküş süreci başlamıştır.

Çin'in "Nèi Jì" (İçten Yıkma) Stratejisi

Çin'de iktidara gelen Sui Hanedanlığı, Göktürklere karşı açık savaş yerine diplomaside nifak tohumları ekmeyi tercih etmiştir. Çinli diplomat Pei Ju, Türk boyları arasındaki kıskançlıkları kışkırtmış, Doğu Kağanı İşbara ile Batı Yabgusu Tardu'yu birbirine düşürerek hedefine ulaşmıştır.

Resmi Bölünme (582)

582 yılında Batı kanadını yöneten Tardu'nun, Doğu Kağanı İşbara'nın hakimiyetini tanımadığını ilan etmesiyle devlet Doğu Göktürk Devleti ve Batı Göktürk Devleti olarak ikiye ayrılmıştır.

• Doğu Göktürk'ün Yıkılışı (630): Doğu Göktürk Devleti; iç taht kavgaları, şiddetli kış şartlarının getirdiği kıtlık, boy isyanları ve Çin'deki Tang Hanedanlığı'nın (İmparator Taizong) askeri baskıları sonucu zayıflamıştır. 630 yılında yapılan Yinshan Savaşı'nda Son Doğu Kağanı İl Kağan (İllig Kağan) Çin ordusuna esir düşmüş ve Doğu Göktürk Devleti resmen yıkılmıştır.
• Batı Göktürk'ün Yıkılışı (659): Batı Göktürk Devleti de Benekli Kağan ve Aşina Tuwu dönemlerindeki iç karışıklıklar ve boy federasyonlarının (On Oklar) ayrışması sonucu 659 yılında Tang İmparatorluğu'nun hakimiyetine girmiştir.

4. Fetret Dönemi ve Bağımsızlık İsyanları (630 - 682)

Doğu Göktürk Devleti'nin 630'da yıkılmasıyla başlayan ve 682 yılına kadar sürerek devam eden 50 yıllık dönem, Türk tarihinde "Fetret Dönemi" veya "Çin Esareti Dönemi" olarak adlandırılır. Bu dönemde binlerce Göktürk soylusu ve halkı Çin içlerine sürülmüş, Türk beylerine Çin askeri unvanları verilerek asimilasyon politikası uygulanmıştır.

Ancak Türk milletinin bağımsızlık arzusu ve devlet olma bilinci yok edilememiştir. Bu 50 yıllık esaret dönemi boyunca çok sayıda bağımsızlık isyanı patlak vermiştir:

Kürşad İhtilali (639)

Göktürk kağanlık soyundan gelen Kürşad (Chih-shih Ssu-mo / Aşina Jiesheshuai), 39 Türk yiğidi ile birlikte Çin İmparatoru Taizong'u gece saraydan kaçırarak Türk yurtlarıyla takas etmeyi ve bağımsızlığı yeniden kazanmayı planlamıştır. Sağanak yağmur nedeniyle plan aksamış, Kürşad ve arkadaşları Çin sarayını basarak yüzlerce Çinli askerle çarpışmıştır. Vey Nehrine kadar çekilen 40 Türk savaşçı, son neferine kadar kahramanca savaşarak hayatını kaybetmiştir. Bu ihtilal başarısız görünse de Türk milletinin milli bilincini uyandırmış ve diriliş meşalesini yakmıştır.

Daha sonra 679-681 yılları arasında Nishufu ve Funian gibi Göktürk prenslerinin liderliğinde çıkan isyanlar da Tang orduları tarafından kanlı şekilde bastırılsa da bağımsızlık ateşini söndürememiştir.

5. II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin Kuruluşu ve Zirve Dönemi (682 - 744)

50 yıllık esaretin ardından Aşina soyundan gelen Kutluk, 681 yılında 17 arkadaşıyla birlikte Ötüken dağlarına çekilerek bağımsızlık meşalesini yeniden yakmıştır. Kısa sürede çevresinde toplanan Türk boylarıyla 682 yılında Çin hakimiyetine son vererek II. Göktürk Devleti'ni kurmuştur.

Kutluk (İlteriş) Kağan Dönemi (682 - 692)

Devleti yeniden toparladığı, dağınık Türk boylarını bir bayrak altında birleştirdiği için Kutluk'a "İlteriş" (Devleti/İli derleyen, toplayan) unvanı verilmiştir. İlteriş Kağan, Çin üzerine 47 sefer düzenlemiş ve 20 büyük savaşa katılarak devleti kısa sürede eski gücüne kavuşturmuştur. Bu dönemde ona en büyük desteği, devlet aklı ve başvezir olarak Tonyukuk vermiştir.

Kapğan Kağan Dönemi (692 - 716)

İlteriş Kağan'ın ölümü üzerine çocukları yaşça küçük olduğu için tahta kardeşi Kapğan Kağan geçmiştir. Kapğan ("Fetheden" anlamında) Kağan dönemi, imparatorluğun askeri ve ekonomik açıdan en agresif genişleme dönemidir.

Kapğan Kağan'ın temel hedefleri:

1. Çin'i sürekli baskı altında tutarak tohumluk gümrük malı, tarım aletleri ve altın vergi almak,
2. Çin'deki tüm Türkleri anayurda geri getirmek,
3. Orta Asya'daki tüm Türk boylarını (Türkeşler, Kırgızlar, Karluklar, Basmıllar, Dokuz Oğuzlar) tek bir devlet çatısı altında birleştirmek.

Kapğan Kağan, Moğolistan'dan Ceyhun Nehrine kadar olan topraklarda hakimiyet sağlasa da, sert yönetimi nedeniyle hükümdarlığının son yıllarında boy isyanlarıyla karşılaşmış ve 716 yılında Bayırkuların pususunda öldürülmüştür.

Bilge Kağan ve Kül Tigin Dönemi (716 - 734)

Kapğan Kağan'ın ölümü sonrası tahta geçen oğlu İnel Kağan'ın yetersizliği üzerine, Kül Tigin bir darbe yaparak iktidarı abisi Bilge Kağan'a teslim etmiş; kendisi ise ordu başkomutanlığı (Subaşı) görevini üstlenmiştir. Başvezirliğe ise tecrübeli devlet adamı Bilge Tonyukuk getirilmiştir.

Bu yapı (Bilge Kağan - Kül Tigin - Tonyukuk), II. Göktürk Devleti'ne altın çağını yaşatmıştır:

• Askeri Başarılar: Kül Tigin'in askeri dehası sayesinde isyan eden Türkeşler, Basmıllar, Karluklar ve Dokuz Oğuzlar yeniden itaate alınmıştır.
• Diplomasi: Vezir Tonyukuk'un tavsiyeleriyle Çin ile ilişkiler dengelenmiş, Çin kültürünün ve şehirleşmenin (töreye aykırı olduğu gerekçesiyle) Türk bünyesine girmesi engellenmiştir.
• 731 ve 734 Kayıpları: 731 yılında kahraman ordu komutanı Kül Tigin'in ölümü devleti yasa boğmuştur. Abisi Bilge Kağan ise 734 yılında Çin yanlısı bakanı Buyruk Çor tarafından zehirlenerek öldürülmüştür. Bilge Kağan ölmeden önce zehirlendiğini fark etmiş ve kendisini zehirleyenleri cezalandırmıştır.

6. Devlet Teşkilatı, Askeri Yapı, Orhun Abideleri ve Kültür

Göktürk Devleti, Türk devlet teşkilatlanmasının ve kültürünün en olgun örneklerini sunmuştur.

Siyasi ve İdari Yapı

• Kağan: Cihan hakimiyeti düşüncesiyle ülkeyi yöneten mutlak hakimdir. Yetkisini Tanrı'dan aldığına ("Kut") inanılırdı. Ancak Kağan'ın yetkileri Töre (yazısız hukuk) ve Kurultay (Toy) ile sınırlandırılmıştı.
• Unvanlar ve Görevliler: Kağan ailesinden gelen idarecilere Tigin, Batı kanadını yönetene Yabgu, eyalet yöneticilerine Şad, sivil idarecilere Tarkan, vergi memurlarına Tudun denirdi.

Askeri Yapı

Göktürk ordusu tamamen atlı birliklerden oluşuyordu. Mete Han'ın kurduğu Onlu Sistem geliştirilerek uygulanmıştır. Kağan'ın muhafız birliğine "Böri" (Kurt) denilirdi. Askeri teknolojide demircilik geliştiği için süvariler ve atlar tamamen zırhlandırılmıştı (Ağır süvari).

Orhun Abideleri (Göktürk Yazıtları)

Türk tarihinin ve edebiyatının bilinen ilk Türkçe yazılı belgeleri olan Orhun Abideleri, II. Göktürk Dönemi'nde dikilmiştir:

• Tonyukuk Abidesi (716-725): Vezir Tonyukuk tarafından bizzat diktirilmiş, bağımsızlık mücadelesini ve devlet tecrübelerini anlatır.
• Kül Tigin Abidesi (732): Bilge Kağan tarafından ölen kardeşi Kül Tigin adına diktirilmiştir. Yazarı Kül Tigin'in yeğeni Yollug Tigin'dir.
• Bilge Kağan Abidesi (735): Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu tarafından diktirilmiştir.

Bu abideler, Danimarkalı dilbilimci Wilhelm Thomsen tarafından 1893 yılında çözülmüştür. Abidelerde yer alan "Ey Türk Oğuz beyleri, millet, işitin! Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe senin ilini, senin töreni kim bozabilir?" ifadesi, Türk milli kimliğinin ve devlet şuurunun en yüksek dışavurumudur.

Dini ve Sosyal Hayat

Göktürklerde temel inanç Gök Tanrı (Tengri) inancıydı. Ölümden sonra yaşama inanılır, ölen kahramanlar için Yuğ adı verilen cenaze törenleri düzenlenir ve mezarlarının (Kurgan) başı dikilen Balbal (öldürdüğü düşman sayısı kadar taş heykelcik) ile donatılırdı.

7. II. Göktürk Devleti'nin Yıkılışı (744 - 745)

Bilge Kağan'ın 734 yılındaki ölümünün ardından devlette hızlı bir çözülme süreci başlamıştır. Tahta geçen çocuk yaştaki kağanlar (Yollug Kağan, Tengri Kağan) iç çekişmeleri ve boy isyanlarını engelleyememiştir.

Boylar İttifakı ve Yıkılış

Göktürk hakimiyetinden rahatsız olan üç büyük Türk boyu — Karluklar, Basmıllar ve Uygurlar — Göktürk yönetimine karşı ortaklaşa isyan etmiştir.

744 yılında Basmıl lideri kendisini Kağan ilan etmiş, ancak kısa süre sonra Uygur lideri Kutlug Bilge Köl Kağan kontrolü ele geçirerek son Göktürk Kağanı Göktürkli Kutluk Yabgu'yu mağlup etmiş ve öldürmüştür. 744-745 yıllarında Göktürk Devleti tamamen tarihten çekilmiş ve yerini Ötüken'de Uygur Kağanlığı'na bırakmıştır.

8. Göktürk Hükümdarları ve Önemli Olaylar Özeti

9. Göktürk Devlet Tarihinin Tarihi Etkileri ve Mirası

Göktürk İmparatorluğu, 552-744 yılları arasındaki varlığıyla Avrasya tarihinde silinmez izler bırakmıştır:

1. Milli İsmin Tescili: Tarihte ilk kez "Türk" kelimesini bir siyasi yapı ve millet adı olarak tescillemiş, Türk kimliğini evrenselleştirmiştir.
2. Yazılı Kültür ve Alfabe: Kendine has Göktürk Alfabesi (Orhun Alfabesi) ile Türk dilinin ve tarihinin en eski yazılı edebi/siyasi belgelerini (Orhun Yazıtları) miras bırakmıştır.
3. Avrasya Jeopolitiği: Çin, Sasani ve Bizans imparatorlukları arasındaki dengeleri değiştirmiş, İpek Yolu'nu kontrol ederek Doğu-Batı ticaret ve kültür akışına yön vermiştir.
4. Devlet Geleneği: Kurultay, töre, ikili teşkilat ve ordu yapısıyla kendisinden sonra gelen Uygur, Karahanlı, Selçuklu ve Osmanlı devlet geleneklerine doğrudan modellik etmiştir.

Özetle; 552 yılında Bumin Kağan'ın yaktığı bağımsızlık meşalesi, 744-745 yıllarına kadar devam eden süreçte Türk milletinin teşkilatçı yapısını, direniş ruhunu ve medeniyet kurma yeteneğini tarihe altın harflerle yazdırmıştır.