Şah İsmail (Hatayi)

Safevi Devleti’nin kurucusu, Doğu İslam coğrafyasının kaderini değiştiren kudretli hükümdar ve Türk edebiyatının en büyük ozanlarından biri olan Şah İsmail (şairlik adıyla Hatayi), 17 Temmuz 1487 tarihinde Erdebil’de doğmuştur. Safeviyye Tasavvuf Tarikatı’nın şeyhi Şeyh Haydar ile Ak Koyunlu Hükümdarı Uzun Hasan’ın kızı Halime Begüm’ün (Marta) oğludur. Şah İsmail’in soyu, dedesi Şeyh Cüneyd ve babası Şeyh Haydar döneminde tasavvufi bir tarikat olmanın ötesine geçerek siyasi ve askeri bir güce dönüşmüştür. Babasının ve ağabeyinin Ak Koyunlu ve Şirvanşah güçleriyle yaptıkları savaşlarda şehit düşmesi üzerine, henüz bir çocuk olan İsmail, Kızılbaş müritleri tarafından kaçırılarak Gilan bölgesindeki Lâhican’da altı yıl boyunca saklanmıştır. Burada gizlilik içinde mükemmel bir dini, siyasi, askeri ve edebi eğitim alarak yetişmiştir.

1499 yılında, yaklaşık 12 yaşındayken saklandığı Lâhican’dan çıkan İsmail, etrafındaki sadık Kızılbaş müritleriyle birlikte Anadolu’ya yönelmiştir. 1500 yılında Erzincan’ın Sarıkaya mevkiinde düzenlediği büyük kurultaya Anadolu’nun dört bir yanından gelen Türkmen boyları (Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Afşar, Kaçar, Dulkadir vb.) katılmıştır. Topladığı bu heterojen ve son derece adanmış orduyla ilk olarak babasının intikamını almak amacıyla Şirvanşahlar üzerine yürümüş ve Cabanı Muharebesi’nde Şirvanşah Faruk Yasar’ı mağlup etmiştir. Ardından 1501 yılında Şerur Muharebesi’nde Ak Koyunlu Hükümdarı Elvend Mirza’yı bozguna uğratarak Tebriz’e girmiştir. Tebriz’de tahta çıkan Şah İsmail, Safevi Devleti’nin kuruluşunu ilan etmiş ve On İki İmam Şiiliğini devletin resmi mezhebi yapmıştır.

Tebriz’de tahta çıktıktan sonra fetih hareketlerine ivme kazandıran Şah İsmail; 1503 yılında Alma Kulağı Muharebesi ile Ak Koyunlu Devleti’nin son kalıntılarını ortadan kaldırmıştır. Kısa süre içinde Fars, Irak-ı Acem, Irak-ı Arab (Bağdat, 1508), Diyarbakır ve Huzistan bölgelerini imparatorluk sınırlarına katmıştır. Doğu’daki gücünü pekiştirmek amacıyla 1510 yılında Horasan’a sefer düzenlemiş ve Merv Muharebesi’nde Özbek Hanı Muhammed Şeybani Han’ı sahte ricat (turan taktiği) ile imha ederek Horasan’ı ele geçirmiştir. Bu zaferlerle Şah İsmail, Ceyhun Nehri’nden Basra Körfezi’ne, Kafkasya’dan Doğu Anadolu’ya uzanan devasa bir cihan devleti kurmuştur.

Şah İsmail’in Anadolu’daki Kızılbaş Türkmenler üzerindeki dini ve siyasi nüfuzu, Osmanlı Devleti ile ilişkilerin son derece gerilmesine yol açmıştır. Anadolu’da çıkan Şahkulu ve Nur Ali Halife ayaklanmalarında Safevi etkisinin bulunması, Osmanlı tahtına çıkan Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail’i kaçınılmaz bir hesaplaşmaya sürüklemiştir. İki Türk hükümdarı, 23 Ağustos 1514 tarihinde Doğu Anadolu’da Çaldıran Ovası’nda karşı karşıya gelmiştir. Çaldıran Muharebesi’nde Şah İsmail’in cesur süvari hücumları, Osmanlı ordusunun ateşli silah üstünlüğü (toplar ve yeniçeri tüfekleri) karşısında ağır bir yenilgiye uğramıştır. Şah İsmail savaştan yaralı olarak kurtulmuş, Tebriz geçici olarak Osmanlı kontrolüne girmiş ve Doğu Anadolu topraklarının büyük kısmı Osmanlı hakimiyetine geçmiştir.

Çaldıran hezimeti, Şah İsmail’in ruhi dünyasında derin bir kırılma yaratmış; bu tarihten sonra bir daha bizzat ordularının başında seferlere katılmamış, devlet idaresini büyük oranda bürokratlarına bırakmıştır. Hayatının son dönemini edebiyata, sanata ve tasavvufi faaliyetlere adamıştır. "Hatayi" mahlasıyla Türkçe olarak yazdığı şiirler; Alevi-Bektaşi edebiyatının, Divan şiirinin ve Azerbaycan Türkçesinin en güzide başyapıtları arasında yer alır. Şiirlerinde sadık müritlerine yön veren bir mürşit, coşkulu bir derviş ve derin bir ozan kimliği sergilemiştir.

Şah İsmail, 23 Mayıs 1524 tarihinde henüz 36 yaşındayken Erdebil yakınlarında vefat etmiştir. Naaşı, Safevi hanedanının manevi merkezi olan Erdebil’deki Şeyh Safiyüddin Türbesi’ne defnedilmiştir. Kurduğu devlet, varlığını 200 yıldan fazla sürdürerek Doğu ile Batı arasında önemli bir siyasi ve kültürel güç olmuştur.