Sözlük

51 terim · 16–30 arası · Sayfa 2/4

Gazî Kavram

İslam coğrafyasının sınır bölgelerinde düşman topraklarına cihad amacıyla akın düzenleyen savaşçı. Anadolu'nun Türkleşmesinde gaziler ve gazilik teşkilatları belirleyici rol oynamıştır. Osmanlı erken döneminde sınır beyliklerinin meşruiyeti büyük ölçüde gazilik geleneğine dayanır… → devamı

Halifelik Kurum

İslam dünyasında dini liderlik makamı; Osmanlı padişahları 1517'den itibaren halife unvanını taşımıştır. Halifelik, sultanın İslam alemi içindeki sembolik önderliğini ifade eder. 3 Mart 1924'te TBMM tarafından kaldırılmış; son resmî halife Abdülmecid Efendi olmuştur. → devamı

İkta Kurum

Selçuklu ve sonrasında devlet gelirinin belirli hizmet karşılığı askerî veya idari görevliye verilmesi sistemi. İkta sahibi, topraktan vergi toplar; karşılığında asker veya idari hizmet sunar. Osmanlı tımar sistemi, ikta anlayışının batıya uyarlanmış biçimidir. → devamı

İlmiye Sınıfı Kurum

Osmanlı toplum düzeninde ulema, kadı, müderris ve şeyhülislamlık gibi dini-ilmi görevlerden oluşan sınıf. İlmiye, şer'i hukuk yorumu, eğitim ve manevi otorite alanlarında etkilidir. Rüşdiye, medrese ve fetva mekanizması bu sınıfın kurumsal uzantılarıdır. → devamı

Kadı Unvan

Osmanlı adalet sisteminde şer'i hukuka göre dava gören yargıç. Kadılar, evlilik, miras, ticaret ve ceza davalarında görev yapar; şehir ve kasaba düzeyinde atanırlardı. Kadı sicilleri, sosyal ve ekonomik tarih açısından zengin kaynaklardır. → devamı

Kağan Unvan

Kadim Türk devletlerinde en yüksek hükümdarlık unvanı. Göktürk, Uygur ve Avar kağanları, göksel kökene sahip olduklarına ve Tengri tarafından kut ile donatıldıklarına inanılırdı. Kağan, askerî komutanlık, adalet dağıtma ve boylar arası birliği koruma görevlerini bir arada yürütür… → devamı

Kanun-ı Esasi Belge

23 Aralık 1876'da ilan edilen Osmanlı anayasası. Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayanın açılmasını öngörmüş; padişahın yetkileri anayasal çerçeveye alınmaya çalışılmıştır. 93 Harbi sonrası askıya alınmış; II. Meşrutiyet'te (1908) yeniden yürürlüğe girmiştir. → devamı

Kapitülasyon Kavram

Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere ve tüccarlarına tanıdığı ayrıcalıklar bütünü. Kapitülasyonlar; vergi muafiyeti, konsolosluk yetkisi ve yargı ayrıcalıklarını kapsar. 19. yüzyılda ekonomik bağımlılık tartışmalarının merkezinde yer almış; Lozan'da kaldırılmıştır. → devamı

Kapıkulu Kurum

Osmanlı padişahının doğrudan hizmetindeki merkezî askerî ve idari ocaklar bütünü. Yeniçeri ocağı, topçu, toparabacı, cebeci ve bostancı birlikleri kapıkulu kapsamındadır. Kapıkulu askerleri maaşlı ve düzenli bir ordunun temsilcileridir; tımarlı sipahilere kıyasla doğrudan merkeze… → devamı

Kırk Orda Kurum

Moğol İmparatorluğu döneminde kurulan, Türk ve Moğol boylarının bir arada yaşadığı idari ve askerî birlik. Kırk Orda geleneği, boylar konfederasyonu anlayışının Orta Çağ'daki önemli örneklerindendir. Altın Orda ve Çağatay hanlıkları bu geleneğin devamı sayılır. → devamı

Kurultay Kurum

Devlet meselelerinin görüşüldüğü, boy beylerinin ve ileri gelenlerin katıldığı danışma meclisi. Savaş-karar, kağan seçimi, antlaşmalar ve büyük vergi dağıtımları kurultayda görüşülürdü. Moğol döneminde kurultay adıyla benzer meclis geleneği devam etmiştir. → devamı

Kut Kavram

Türk siyasi düşüncesinde hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiği kutsal güç. Kut, kağan soyuna mahsus kabul edilir; hanedan dışına aktarılamaz sanılırdı. Kutun kaybedildiği düşünülen hükümdarların tahttan indirilebileceğine dair Orhun yazıtlarında açık uyarılar vardır. → devamı

Lala Unvan

Osmanlı sarayında şehzade ve genç padişahların eğitiminden sorumlu, yüksek itibarlı görevli. Lala, hem öğretmen hem danışman rolündedir; şehzade sancağı yönetiminde de görev alabilir. Atabey geleneğinin Osmanlı saray versiyonu olarak düşünülebilir. → devamı

Medrese Kurum

İslam dünyasında yüksek öğrenim verilen; fıkıh, kelam, tıp, astronomi ve filolojinin okutulduğu kurum. Anadolu'da Nizamiye medreseleri ve Osmanlı ilim geleneği, kadı, müderris ve ilmiye sınıfını yetiştirir. Medreseler, vakıf gelirleriyle finanse edilir. → devamı

Millet Kavram

Osmanlı toplum düzeninde dinî cemaat esasına göre örgütlenmiş topluluk. Rum, Ermeni ve Yahudi miletleri kendi hukuk ve eğitim kurumlarıyla yönetilir; patrik, milletbaşı veya hahambaşı aracılığıyla devletle ilişki kurarlardı. 19. yüzyıl milliyetçilik hareketleriyle millet kavramı… → devamı